خانم خلیلی که در کتاب رواداری فرهنگی عصر مغول تحقیق مفصلی درباره عقاید مذهبی آنان انجام داده است در یک نتیجه‌گیری کلی از نتایج و تأثیر مماشات حاکمان مغول با ادیان دیگر می‌نویسد: «تساهل و تسامح مغولان در تعامل با آیین‌ها و مذاهب سرزمین‌های مغلوبه؛ موضوعی که گاه چنان بر گستردگی و همیشگی بودن آن در دوران حاکمیت مغولان بر قلمروهای مختلف پافشاری شده است که گویی مغولان هرگز در تعصبات دینی ردّی از خود بر جای نگذاشته‌اند. این پژوهشِ فشرده نشان داد که این سخن هرچند تا اندازه‌‌ی زیادی آرمانگرایانه است و ممکن نیست با واقعیت‌های رفتاری و کرداری یاغیان بزرگ تاریخ همخوانی داشته باشد، اما داده‌هایی هم وجود دارد که نشان می‌دهد افزون بر یاغیانی که می‌تازند و می‌کشند و می‌روبند، با انسان‌هایی روبرو هستیم که در هنجارهای زندگی روزمرّه و بعضاً جهان‌بینی آن‌ها می‌توان وجهی «صوفیانه»، آزاد و منعطف جستجو کرد. روشن است که بخشی از این نداشتن تعصّب دینی را باید به فهم و درک ناچیز ذهن ساده‌ی صحرانشینان مغول از مباحثِ پیچیده‌ی کلامی و دینی و گریز از در غلتیدن در این موضوعات نیز نسبت داد، چیزی که نشان دهنده‌ی اندیشه و جهان‌بینی بَدَوی آنان است که بالضّروره آن‌ها را به سمت نوعی آزاداندیشی و راحت طلبی فکری سوق می‌داده است. مغولان تربیت شدگان صحرا بودند و در گستره‌ی فراخ طبیعت در پیوند با عناصر طبیعی به جهان پیرامون خود می‌نگریستند. از این رو وقتی به سرزمینی می‌تاختند دین و آیین خود را به مردم آن سرزمین تحمیل نمی‌کردند بلکه برعکس، وجهی از رهایی مستتر در معرفت شناسی بدوی خود را به فرهنگ مغلوبان می‌افزودند و مشتاق بودند درباره‌ی آیین‌های مردم مغلوبه بدانند. در بسیاری از موارد این اشتیاق همراه با یاغیگری و تاخت و تاز بوده و در نتیجه می‌توانست تأثیر دیرپایی بر معرفت شناسی و رویکرد مذهبی – سیاسی مغولان بر جای بگذارد، اما از سویی خود به تنهایی از روح آزاد و بی‌قید مغولان در مواجهه با جهان اندیشه‌های انسانی حکایت دارد و از دیگر سو رویکرد اعتقادی منعطف مغولان را باز می‌تاباند؛ تعامل مغولان با مردم سرزمین‌های مفتوحه در بسیار از موارد آگاهانه نبود و بر اثر همزیستی درازمدت و به ویژه پس از دوره‌ای ثبات نسبی اتفاق افتاد که کُند، تدریجی و نامحسوس بود. مغولان بنا به دلایل مختلف به پیروان اجازه می‌دادند بتکده‌ها و معبد خویش را آزادانه در قلمرو یاغیان غالب بسازند و به راه و رسم خویش باشند و افزون بر این، حتی به آن‌ها اجازه می‌دادند اندیشه‌ها و باورهای مذهبی و اعتقادی خود را نیز به ولی نعمتان تازه عرضه کنند و آن‌ها را به کیش و آیین خویش فراخوانند. و چه بسیار تجربه‌های موفقی که در این زمینه در تاریخ روایت شده است. بوداییان، مغولان را بودایی کردند، عیسویان آن‌ها را به کیش خود خواندند و مسلمانان و به ویژه شیعیان موفق شدند با برگزاری جلسات گفتگو و مناظره میان مذاهب توجه ایلخانان را به اندیشه و معرفت شناسی خویش جلب و جذب کنند. این تجربه از آن رو مؤثر و ممتاز تلقی شده است که سرفصل تازه‌ای در تاریخ عقیدتی ایران و ایرانیان پدید آورد.
در متن این کتاب به تفصیل اشاره شد که فرمانروایان مغول چگونه گرایش دینی و مذهبی خود را با الهامات معنوی و رؤیاهایی که دیده بودند و توصیه‌هایی که شخصیت‌های دینی در این رؤیاها به آنان کرده بودند و دیگر حالات عارفانه و امور فرا زمینی توجیه می‌کردند، گویی سران مغول در ادامه‌ی سنّتِ شمنیِ ریشه‌دار در اندیشه‌های نیاکان خویش، خود را نمایندگان آسمان بر زمین می‌انگاشتند که اکنون رسالت الهی در قالب مذهبی دیگر بر دوش آنان افتاده است. این رویکرد را می‌توان واکنش تدافعی مغولان به انعطاف و نرمشی دانست که در مقام حاکمان و ولی‌نعمتانِ بزرگِ نوظهور در برابر ادیان و آیین‌های دیگر از خود نشان داده بودند. در واقع آنان سستی در اعتقادات نیاکانشان و پذیرش ادیان تازه را با چنین رویکردی توجیه می‌کردند تا همچنان مقتدر جلوه کنند. در مجموع به نظر می‌رسد که هرچند مغولان در پذیرش آیین‌ها و مذاهب، فارغ‌البال، مهربان و پذیرنده بوده‌اند، وقتی رخت و جامه‌ی آیین تازه‌ای را بر تن می‌کردند دیگر نمی‌شد آنان را فرمانروایانی آزاد و تساهل پیشه دانست، بلکه خود حامیان بزرگ آیین تازه‌ای به شمار می‌رفتند که بدان گرویده بودند و در واقع وظایف خطیر آن‌ها در مقام نمایندگان برگیرنده‌ی آیین‌های تازه آغاز می‌شده است. بدین ترتیب، آن‌ها باید دیگر ادیان را به حاشیه می‌راندند و آیین خود را رسمیت و عمومیت می‌بخشیدند و دقیقاً از همین روست که بوداییان با آغاز کار غازان خان ِ نومسلمان دو راه در پیش رو داشتند: پذیرش اسلام یا ترک قلمرو ایلخانان. البته انصاف آن است که به عنوان سخن پایانی تأکید کنیم این حاکمان پس از تغییر دین نیز همچنان ملایمت و انعطاف و روحیه‌ی آزاد صحراگردی آبا و اجدادی خود را پاس می‌داشتند و آن را منتقل می‌کردند، اما به دلایل سیاسی می‌کوشیدند آیین تازه را در سرزمین تحت فرمانروایی‌شان رسمیت بخشند و در حفظ ارکان و پایه‌های آن ابرام ورزند. این واقعیت وجه دیگری از چرایی تساهل پیشه بودن مغولان را به میان می‌کشد که همانا اهمیت و تقدّم ضرورت‌های سیاسی بوده است: لزوم برقراری ارتباط و تسلط بر یک تکه از جهان با تعامل فکری سازنده با مدعیان دیگر. در حقیقت مغولان با وجود آن که در ظاهر تنها در کسوت چپاولگرانی غارتگر معرفی و ترسیم می‌شوند، اما به تدریج می‌آموزند که برای بقا در جهان پرآشوب و پیچیده‌ی اطراف خود، جهانی که آن را فتح کرده‌اند، ناگزیرند آیین و باورهای خود را به خدمت منویات سیاسی‌شان درآورند. اگر لازم است با فرمانروایان مصر وارد گفتگو و تعامل شوند، پس باید مسلمانانی دوآتشه باشند؛ اگر قرار است مناسبات سازنده‌ای با چین داشته باشند باید آیین بودایی را بپذیرند؛ و اگر قرار است در ایران با چهره‌ای نیمه معنوی بخشی از توده‌های مردم را به خود جذب کنند، باید با نگاه عارفانه‌ی زمان همراه شوند. در آخر باید با احتیاط این انگاره را مطرح کرد که تساهل مغولان و کوشش آن‌ها در پذیرش ادیان مختلف در مدت حاکمیتشان در تاریخ سیاسی و فرهنگی آسیا، باعث به وجود آمدن منظومه‌ی فرهنگی متنوع و جذابی شد که با وجود آن که در هر تکه از این جغرافیای پهناور نامی بر خود دارد و به آیین و دین و مسلکی مشخص وابسته است، اما در آن بارقه‌‌ها باورهایی را می‌توان جست که در آموزه‌های ادیان و مذاهب مختلفی ریشه دارد که با انعطاف و تسامح مغولان در گستره‌ا‌ی فراتر از زادگاه‌های خود مطرح شدند و یادگارهایی از مناسک و اعتقادات خویش بر تاریخ فرهنگی و عقیدتی این سرزمین‌ها بر جای نهادند.»[1]
[1] - رواداری فرهنگی در عصر مغولان، نسیم خلیلی، نشر ققنوس، 1397، صص 129 تا 131
2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 309
همان گونه که اشاره شد در کمتر دوره‌ای از تاریخ ایران ایّامی را می‌توان یافت که مردم به دور از تعصّبات مذهبی بوده و به سخن دیگر آزادی مذهب را لمس کرده باشند. تنها نمونه‌های آن در تاریخ پیش از اسلام و عهد هخامنشیان و اشکانیان گزارش شده است. مغولان بعد از تسلط بر ایران و تحت تأثیر دیدگاه مذهب شمنی خود با مذاهب بودایی، مسیحی و اسلام روبرو شدند که با روحانیان آن‌ها روابط حسنه ایجاد کردند، زیرا می‌خواستند به زعم خود از نیروی خارق‌العاده‌ی همه‌ی ادیان به نفع سلامت جسم و روح و دفع شرّ و همچنین امور دنیوی خود سود جویند. تماس با دنیای متمدن بر تضعیف و تخفیف عقاید آنان بی تأثیر نبوده است و کم‌کم عقاید آن‌ها رو به سردی گرائید و حتی برخی از آن‌ها به سوی ادیان جدید جذب شدند. در طی این تحولات مذهبی دوباره فرهنگ غنی ایران توان و ماهیت خود را نشان داد و با کمک اندیشمندان بزرگ، برخی از حاکمان مغول به دین اسلام و تشیّع پیوستند که ثمره‌ی آن در دولت صفوی به بار نشست. دکتر منوچهر مرتضوی در شرح این تحولات می‌نویسد: «در این ایام برخورد افکار به دلایل مختلف از بین رفت، با ضعیف شدن مراکزی که از مذاهب سنّت پشتیبانی می‌کردند، تازه مسلمانی ایلخانان که پیش‌تر دینی دیگر داشتند، وجود مذاهب و عقاید گوناگون، اختلافِ امرای مغول در انتخاب دین اسلام یا باقی ماندن به دین اجدادی، تردّد تازه مسلمانان در انتخاب بین تشیع و تسنن و تحیّر تازه سنیان در اختیار یکی از مذاهب اربعه‌ی سنّت همه دست به دست هم داده که محیط آزادی از لحاظ عقاید مذهبی به وجود آورد. محیط و مردم طبعاً تابع پادشاه بوده‌اند و پادشاه نیز اگرچه تحت تأثیر عقاید مردم و محیط بوده است، ولی چون صفحه‌ی ذهن و اندیشه‌اش از نقش تعصّب و تقلید ساده بود و سَبق ذهنی و جزمِ فکری و عادتِ ارثی در انتخاب یکی از مذاهب را نداشت و از سوی دیگر برتری مسلّم اسلام را بر مذهب مغول تشخیص می‌داد به عقل و منطق و مطالعه در پی احسن شعب و الطف و ارجح فرق دین مبین می‌گشت، به همین منظور و برای کشف چند و چونی مذاهب اسلام بود که ایلخان اجازه می‌داد علمای مذاهب مختلف اسلام آزادانه و بی آن که بیمی از تکفیر داشته باشند در حضرت سلطنت به بحث و مناظره و ردّ نظر یک دیگر بپردازند. این قاعده محیط آزاد و مساعدی در مباحثات و مناظرات دینی و اظهار عقاید مذهبی به وجود می‌آورد و بی تردید کمتر دوره‌ای در تاریخ ایران اسلامی سراغ داریم که تا این حد آزادی در بحث و اظهار نظر و دوری از تعصبات حکمفرمای محیط و دربار پادشاه بوده باشد. مناظرات علمای شافعی و حنفی در حضور سلطان اولجایتو و حمایت امیر طرمطاز از تشیع و علاقه‌مندی اولجایتو به مذهب حنفی و سپس توجهش به تشیع و اعتقاد خواجه رشیدالدین به مذهب شافعی و عنایت غازان خان به تشیّع و ارادتش به خاندان رسول اکرم بدون این که اختلاف عقیده‌ها موجب بروز وقایع جبران ناپذیر و حوادث خونین بشود مؤید این آزادی و عدم تعصب است. اگرچه هنوز در بین مردم و جامعه‌ی دوره ایلخانی تعصبات گذشته باقی بود، ولی چون این تعصب مذهبی متّکای سیاسی و دولتی نداشت و دربار ایلخانی مخالف چنین خشونت‌ها و تعصباتی بود مجال بروز و ظهور نمی‌یافت. این سیاست آزادی مذهبی مستقیماً و غیر مستقیم کمک فراوانی کرد و علمای بزرگی چون نظام‌الدین عبدالملک مراغه در مذهب تسنن و علامه حلّی در تشیع ظهور کردند.
رنجش سلطان محمود غازان از کشته شدن علوی به دست اهل تسنن در مسجد جامع به علت این که اقتدا به امامان مسجد را انتقاد کرده و مجدداً نماز خوانده بود و مباحثات آزادانه در حضور سلطان اولجایتو بین مولانا نظام‌الدین و علمای حنفی و مولانا نظام‌الدین با علمای شیعه و دلیری امرای مسلمان در جانبداری از تشیع که توجه بدان به عنوان رفض و رافضی بودن ذنب لایغفر شمرده می‌شد همه حاکی از این آزادی مذهبی می‌باشد و اگرچه قتل سید تاج‌الدین آوجی و پسرش به امر سلطان اولجایتو و توطئه‌ی امرای مغول بر علیه سلطان احمد تگودار پادشاه مسلمان و اجتماع بر سر ارغون خان از تضادهای مذهبی و مظاهر تعصبات دینی به شمار می‌رود، ولی باید در نظر داشت که این قبیل حوادث نتایج جزئی و اضطراری تضاد عقاید مذهبی بوده است و ادعای سابق را در مورد آزادی کلی مذهبی و نبودن تعصبات شدید نقض نمی‌کند. حتی آن جا که خواجه رشیدالدین در تاریخ مبارک غازانی از تمایل غازان خان به تشیع سخن می‌گوید، با وجود این که خواجه متمایل به مذهب شافعی بوده است، لحن موافق و تحسین‌آمیزی دارد و با کمال بی طرفی و علاقه‌مندی از توجه ایلخان به خاندان نبوت یاد می‌کند به طوری که اگر خواننده از مذهب و تمایلات مذهبی خواجه آگاهی نداشته باشد تصور خواهد کرد که خود خواجه نیز متمایل به تشیع است و این موضوع نیز آزادگی و بی تعصبی خواجه رشیدالدین و امانت او در نقل مطالب تاریخی و مهرورزی به خاندان رسول در عین حالِ شیعه نبودن حکایت می‌کند. اگر بیم از سلطان و رعایت مصلحت در دنباله‌روی از عقاید غازان خان را دلیل ذکر این مطلب در تاریخ غازانی بدانیم به این نکته توجه نکرده‌ایم که به تصریح خود رشیدالدین، سلطان محمود غازان عادتاً مذهب تشیع نداشت و باطناً به خاندان نبوت مِهر می‌ورزید و این علاقه‌مندی و مهرورزی جنبه‌ی توجه و تمایل باطنی داشته نه بستگی رسمی و پیروی از تشیع. پس منطقی نیست که تصور بکنیم خواجه رشیدالدین برای تقرّب و خوش آمد ایلخان این سخنان را به میان آورده است آن هم در دوره‌ای که وزیر و ایلخان هر یک به دین خود بوده و کاری به عقیده و دین همدیگر نداشته‌اند و حتی امثال خواجه شمس‌الدین صاحبِ دیوان که گرفتار مصیبت وزارت ایلخانانی چون اباقا خان بودند با وجود بدبینی ایلخان نسبت به مسلمین هرگز دین خود را پوشیده نمی‌داشتند و لزومی برای این کار نمی‌دیدند. باید توجه داشت که اگر هم در این دوره تبلیغ و کوششی برای قبولاندن و تحمیل عقیده‌ی دینی و مذهبی به عمل آمده از طرف وزرا و امرا و علمای مسلمان بوده نه از طرف ایلخان. بنابراین از لحنِ ارادت‌آمیز خواجه رشیدالدین درباره خاندان نبوت و ستودن غازان در این مورد جز آزادگی و بی تعصبی خواجه و نبودن تعصب و نفاق شدید مذهبی در دوره ایلخانان استنباط دیگری نمی‌توان کرد.
توجه و تدیّن ایلخانان مغول به دین اسلام، ایجاد و توسعه حوزه‌های علمی اسلامی، وزارتِ وزرای ایرانی مسلمان، تشویق و احترام علما، تقویت و اعزاز متصوفه، ترویج فوق‌العاده‌ی دانش و فرهنگ اسلامی بر مهاجمان و حتی فاتحان نیرومند مغول حکایت می‌کند. یعنی مطابق معمول و چنان که در دیگر ادوار تاریخ ایران نیز مشاهده می‌شود قوم مهاجم و غالب بالاخره در مقابل سیاست و تدبیر و نفوذ معنوی عنصر ایرانی مغلوب و در تمدن ایرانی مستهلک می‌شود و در دوره‌ی ایلخانان جز یک مشت لغت و اسم و لقب و عناوین مغولی و چند سنّت چنگیزی و چند شجره و نسب نامه و مقداری خاطره از آثار مغول چیزی باقی نمی‌ماند و به راستی هم مغولان چیزی جز همین‌ها نداشتند که به جای ماند. توجه و علاقه‌ای که غازان خان و اولجایتو نسبت به اسلام و احکام اسلام مشاهده می‌شود و روح حکیمانه و عارفانه‌ای که گاهی از آنان به ظهور رسیده، اگر پرداخته و ساخته‌ی مورخان نباشد، که چنین چیزی بسیار مستبعد می‌نماید، از دیگر پادشاهان مسلمان دیده نشده یا لااقل کمتر دیده شده است.»[1]
همان گونه که ذکر گریدد از نظر آزاد اندیشی دینی دوران مغول یک حالت استثنایی دارد. تعامل و تقابلِ اندیشمندانِ عقاید مختلف باعث ظهور و تکامل اندیشه و قیام‌های مذهبی قبل از اسلام شد و در این مورد به قیام مزدکیان به رهبری پیر یعقوب باغبانی می‌توان اشاره کرد که خواهان تجدید عظمت دوران پیش از اسلام بود. این آزادی و عدم حمایت حکومت از تعصبات دینی تأثیر مستقیم یا غیر مستقیم در پیشرفت علوم مختلف داشت. در این میان رشد و اعتلای مذهب تشیع بیشتر از بقیه بود و موجب ظهور علما و دانشمندان بزرگ این دوره از جمله ابو یعقوب یوسف بن زیدالدین علی بن مطهر پدر علامه حلی، سیّدبن طاووس، عزالدین ابوالفضل محمد، قوام‌الدین ابوالفتوح یوسف العلوی الحسنی، عمادالدین طبری، فخرالمحققین، مولانا حسن کاشی، محمدبن مکی جزینی عاملی، ابن میثم، سید علی همدانی و بسیاری دیگر شد. در دوران ایلخانان و به خصوص غازان خان که مرید شیخ زاهد گیلانی و صوفی بزرگ شده بود سادات جایگاهی والا یافتند چنان که «در جامعه‌ی ایلخانی بیش از هر دوران دیگری کار سادات رونق گرفت. آنان مورد احترام و تکریم قرار گرفتند و به شغل‌های مهم دست یافتند. مردم بیش از هر زمان این حدیث نبوی را به یاد می‌آوردند که محبت آل عبا سبب رضای خدا و دخول در بهشت است. و معتقد بودند که سادات، جواهر اصداف نبوت و ولایت و زواهر (روشن و بلند) ابراج فتوّت و هدایت‌اند. این اهمیت و اعتبار از دوران غازان خان به اوج خود رسید، زیرا گرایشی شدید به سمت تشیع و محبت خاندان پیامبر یافته بود. او که بیش از دیگران سادات را عزیز و محترم می‌شمرد، صدقات و مرسوماتی در حقّشان مقرّر داشت و دارالسیّاده‌ها، خانقاه‌ها، مدارس و مساجدی مخصوص آنان بنا کرد. سلطان دستور داد تا در شهرهای بزرگ و کوچک دارالسیّاده‌هایی ساختند و موقوفات و تشکیلات منظمی برای این مؤسسات فراهم آوردند تا سادات در رفاه زندگی کنند. علاقه‌ی خاص و وافر غازان به سادات، همواره فکر گروه‌های دیگر مذهبی را به خود مشغول می‌داشت. از القابی که در نامه‌ها خطاب به این دسته معمول بود، می‌توان بر میزان اهمیتشان واقف شد و بدین قرار: مقّر سیادت مآب مولانا.... اکرم قدوة السادات، جامع اسباب السیادات، ملاذ العترة الطاهرة النبویه، کهف العصبة الشریفة المصطفویه، جمال السلالة العلویه، برهان الاسلام والمسلمین.»[2]
[1] - مسائل عصر ایلخانان، تألیف منوچهر مرتضوی، چاپ دوم، انتشارات آگاه، 1370، صص 188 تا 192
[2] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد دوم، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، ص 648
3 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 305
در تاریخ بعد از اسلام مبحث آزاد اندیشی مغولان نسبت به مذهب یک واقعیت استثنایی و تکرار ناشدنی بود. درباره‌ی علت این دیدگاهِ مغولان عقاید متفاوت از سوی مورخان ابراز گردیده، اما آن چه که مسلم است آنان پیرو جهان بینی شمنی بودند و نسبت به ادیان دیگر تعصّبی نداشته‌اند. این نوع نگرش در حالتی اتفاق می‌افتد که مغولان از جانب مسلمانان به عنوان کفّار محسوب شده و مبارزه با آنان لقب غازی و جهادگر را برای سلاطین ایران و خلفای عباسی به دنبال داشته است. در این میان تهاجم مغولان به سرزمین‌های اسلامی توازن قدرت را برهم زد و این بار کشورهای اسلامی در معرض زوال و ضعف قرار گرفتند، اما چنین واکنشی از سوی مغولان در حمله به نواحی مسلمان نشین یا غیره دیده نشده است.[1] «پادشاهان مغول از زمان چنگیزخان تا اواخر حکومت ایلخانان ایران هیچ وقت به فکر تحمیل مذهب و عقیده‌ی خاصی به مردم ممالک مفتوحه برنیامدند. خودِ چنگیزخان هنگامی که از کشته شدن رعایا و سفرای خود در ایران سخت غضبناک و عزم حمله به ایران و گرفتن انتقام از خوارزمشاهیان بود در موقعِ تسخیر ترکستان شرقی و گرفتن خُتن و کاشغر و دست یافتن به مردم آن سامان و مسلمین آن سرزمین‌ها نه تنها خشونت و بیدادی نشان نداد، بلکه فرمان داد آزادی مذهب به مردم داده شود و فشار و تحمیل دوره‌ی حکومت کوچلک خان و اعوان او خاتمه یابد. پس از ورود به ایران و شروع به فتح و گشودن شهرها نیز بین آن همه خونریزی و کشتار و جنایت و هدم و تخریب اثری از سیاست تحمیل مذهبی و بازداشتن مردم از دین و عقیده‌ی خود مشهود نیست. در دوره ایلخانان در عهد آباقا و ارغون فشارهایی به مسلمین وارد شد و ستم‌هایی رفت، ولی عجیب این است که در اغلب این وقایع دست وزرای ایرانی در کار بود و جاه‌طلبان خبیثی نظیر سعدالدوله‌ی یهود مسؤول واقعی آن حوادث و محرک ایلخانان بودند. البته در مورد این سختگیری‌ها تأثیر تبلیغات و تشبّثات مسیحیان و سعی دربارهای اروپا را در جلب دوستی و همکاری ایلخانان ایران بر ضد مسلمین نباید فراموش کرد.»[2]
نتایج این بینشِ مغولان و به خصوص بعد از فروپاشی حکومت عباسیان باعث به وجود آمدن آرامشی کوتاه برای تمام پیروان مذهبی از قیودِ خراج و جزیه از سوی حاکمان و متعصبان گردید و تنها محکوم به تحمل ظلم مغولان بودند.[3] اصولاً قتل عام‌های مغولان را نمی‌توان به اشاعه‌ی مذهبشان ارتباط داد، زیرا «هیچ آرمان مذهبی در کار نبوده تا از حقایق مذهب شمنی در مقابل سایر اعتقادها دفاع کند و هیچ جبرگرایی برتری نژادی هم در کار نبوده که مخالفان منفور را ریشه‌کن کند یا سرزمین‌های ضروری در آسیای مرکزی فتح شوند. تنها مسأله‌ی مبرم فتح و چیرگی بوده، چون به هر دلیل مبهمی، این کارِ سرنوشت او و مسؤولیتی بود که خدا به چنگیز محول کرده بوده است. تخریب که یک موضوع راهبردی بوده است، گاهی اوقات یک مسأله شخصی می‌شد. یعنی وقتی رهبر یا شهری تخّلف خاصی می‌کرده است، امّا در غالب اوقات کاملاً غیر شخصی بوده و صرفاً زائیده‌ی حس نیرومندِ برتری طلبی نه بر یک گروه، بلکه بر همه بوده است. نژادپرستی گزینشی است و مغولان قطعاً نژادپرست نبودند. هیچ هدف دیگری، و مرگ و تخریب هم جزء جدایی ناپذیر آن فتح بودند. هر پیروزی‌ای که به دست می‌آمد خوب بود و هرچه که آن را به تأخیر می‌انداخت بد بود، به همین سادگی.»[4]
درباره‌ی سیر تکوین این دیدگاه و عدم تعصب مذهبی در نزد مغولان آمده است که «مغولان پس از هجوم به سرزمین‌های دیگر معمولاً هیچ آیین و اندیشه‌ای را تبلیغ یا تحمیل نمی‌کردند از این رو بوداییان و مسیحیان و مسلمانان آزاد بوده‌اند به راه خود باشند و فراتر از آن آیین خود را برای فرمانروایان جدید و خاندان و خویشانشان نیز تبلیغ کنند. البته این رویکرد وقتی حاکمان مغول دین خاصی را می‌پذیرفته‌اند تا اندازه‌ای تغییر می‌کرده است، چرا که آن دین از سوی حاکمیت تأیید می‌گرفته و در نتیجه گسترش پیدا می‌کرده است و گاهی حتی خود حاکم نیز بر آن می‌شده آیین رسمی و همگانی اعلام کند. این اعلام رسمی محدودیت‌هایی برای ادیان دیگر ایجاد می‌کرده و در چنین مواقعی رواداری یا تساهل درباره سایر ادیان بی معنا می‌شده است؛ برای درک بهتر این موضوع توجه به کنش اولجایتو، سلطان تازه مسلمان مغول ضرورت دارد. او برای مسیحیان و یهودیان جزیه یا مالیات سرانه‌ی مذهبی برقرار کرد و آن‌ها را وادار کرد برای متمایز شدن از مسلمانان لباس مشخصی بر تن کنند. در همین داده‌ی تاریخی مختصر چند نشانه وجود دارد که فضای رعب‌انگیز روزگار اولجایتو را در تعامل با ادیانی جز اسلام بازنمایی می‌کند: ستاندن جزیه و مالیات از اقلیت‌ها و متمایز ساختن آن‌ها که بار بی حرمتی انسانی در آن هیچ نشانی از روزگار حاکمیت سلطانی اهل تسامح ندارد. در مورد بروز این تفکر آزاد اندیشی در نزد مغولان آمده است اولین چیزی که درباره گرایش‌های دینی و اعتقادی مغولان می‌توان گفت آن است که مغولان بسیار آزاد بوده‌اند. این آزادی که شاید بازتاب زندگی در دشت و بیشه بود باعث شد که آنان هیچ مقاومتی برای حفظ آیین نیاکان خود نداشته باشند و در نتیجه بسیار زود در ایران و اردوی زرین به اسلام پیوستند و در چین نیز نوع تبتی بودیسم را پذیرفتند. این آزاد اندیشی البته گاه به شکلی دیگر هم تفسیر شده است، چنان که نوشته‌اند مغولان پیروان فرقه‌ها و ادیان را در ممالکِ تحت فرمان خود آزاد می‌گذاشتند تا به آیین خود باشند و هر کدام به رسم آیین خویش برای خان دعا کنند. گویی به این ترتیب جان و مال و شجره‌ی خان مغول با تضمین بیشتری از سوی خدایانی بیشتر از بلا مصون می‌مانده است. گویی در خیال مغولان خدای هر آیینی با خدای آیین دیگر فرق می‌کرده است و سرکوب یک آیین به معنای مرگ یک خدا از میان خدایان بی شمار بوده است. در این مجال بررسی ویژگی‌های خدای مورد پرستش مغولان ضروری است. دیگر نکته‌ی قابل تأمل در این خداشناسی، نمادها و نشانه‌هایی است که معرّف خدای مغولان است. روشن است که ترسیم چشم‌اندازی روشن از آیین و باورهای اعتقادی شمنیسم، آن چنان که در سده‌های پیش در میان قوم مغول حاکم بوده دشوار و تقریباً ناشدنی است، چرا که داده‌های مکتوب ما از این دوره زمانی بسیار اندک است و آن چه محققان بزرگی نظیر میرچا الیاده نیز درباره شمنیسم گردآوری کرده‌اند بسیار گسترده و اغلب معطوف به داده‌هایی است که از حیات شمنیسم در جهان معاصر جمع آوری و مدوّن شده است. اما از آن جا که تغییر در سنّت‌های شمنیسم بدوی بسیار کند و بطئی انجام می‌شود، می‌توان همین داده‌ها را به جامعه‌ی مغولی روزگاران کهن هم تسری داد.»[5]
در مورد این که چرا چنگیزخان تعصب مذهبی نداشته و در قوانین یاسا هم اجرای آن را لازم می‌بیند جای پرسش است؟ آیا وی به این بینش رسیده بود که تأثیر اختلافات مذهبی زیانبار و غیر قابل کنترل است؟ آیا در اثر کنکاش و مشاوره با دیگران به این نتیجه رسیده بود؟ چنگیز در معیار مذهب شمنی معتقد به خداوند یکتا بود و در اولین فصل یاسانامه بر این نکته تأکید می‌کند که همه‌ی مردمان را فرمان می‌دهیم که به خدای یکتا خالق آسمان و زمین ایمان داشته باشند. او قاسم مطلق توانگر و درویش است و به اراده‌ی خود زندگی می‌بخشد، مرگ می‌فرستد، فرمانش مطلقاً بر همه چیز روان است. این بینش مذهبی مغولان در اواخر دوره‌ی ایلخانان به دلیل شرایط سیاسی دچار تحول گردید و برخی حاکمان مغول تا حدودی عقاید اجدادی خود را در مقابل ادیانی چون اسلام و مسیحیت از دست دادند و در مناظرات مذهبی ادیان مختلف شرکت می‌کردند و گاه مبلغ ادیان دیگر می‌شدند. روند این وضعیت از سوی مسلمانان تأثیری بر کافر دانستن مغولان نداشت، ولی چاره‌ای جز صبر و تحمل نداشتند و با توجیهات مذهبی فقط به دنبال آرامش روحی می‌گشتند. «بعضی تهاجم مغولان را قضای الهی و نشانه‌ای از نزدیکی پایان جهان و فرا رسیدن آخرت می‌پنداشتند و پاره‌ای این بلا و مصیبت را دلیل غضب خداوندی می‌شمردند که به سبب افراط بی اعتنایی مردم به حدود شریعت و عدم رعایت سنت و اعراض از فرائض و سنن آسمانی بر سر آن‌ها فرود آمده است. سنی مذهبانی که سال‌ها از ترس و وحشت اسماعیلیه خواب راحت نداشتند از بین رفتن این «فرقه‌ی منفور» و انتشار توسعه‌ی دین اسلام و گرویدن بسیاری از رهبران مغول را بدان مذهب خواست خداوند و از مزایای ایجاد امپراتوری این صحرانشینان می‌خواندند و بالاخره شیعیان که سال‌ها مورد اذیّت و آزار سنّیان قرار می‌گرفتند از بین رفتن خلافت بغداد و رهایی خود از حاکمیت سنی مذهبان را فوزی عظیم می‌دانستند.»[6]
به طور کلی مغولان را نمی‌توان اقوامی بی دین دانست، زیرا دیدگاه و نوع نگرش ما به مذهب و خدای یگانه با آن‌ها متفاوت بوده است. نیایش و رفتار چنگیز در مواقع بروز مشکلات و درخواست یاری از سوی خدای آسمان و به رسمیت شناختن وی از سوی خداوند توسط شمنِ بزرگ بیانگر نوعی از اعتقادات آن‌ها به جهان هستی می‌باشد. تأیید و تأکید بر پایداری تفکّر شمنی از سوی مردم و حاکمان مغول در یاسا و اطاعت از این قوانین از سوی سربازان نوعی جهاد برای مأموریت الهی محسوب می‌شد که بعد از تصرف سرزمین‌های دیگر، بیشتر جنبه‌ی سیاسی یافت. در این حالت اگر از سوی اغلب حاکمان مغول رفتاری بر خلاف قوانین یاسا و یا اظهار بی تفاوتی و تمایل نسبت به ادیان دیگر دیده می‌شود به خاطر مقابله با دشمنی مشترک بوده و این موارد را نمی‌توان به آزاداندیشی و تسامح آنان نسبت به ادیان تلقی کرد. یکی از دلایل گرایش اولجایتو نسبت به تشیع جالب است. یکی از افراد با نفوذ فرمانده امیر طرمطازِ قدرتمند مغول بود که تشیع را پذیرفته بود. روزی امیر طرمطاز به اولجایتو گفت: « که صلاح در آن است که به فرقه‌ی شیعه بگرود. سلطان پرسید که شیعه کدام است؟ او پاسخ داد: آن که به رفض مشهور است. سلطان بانگ بر وی زد و گفت ای بدبخت می‌خواهی مرا رافضی سازی؟ ولی معلمان طرمطاز به او درسش را خوب آموخته بودند، زیرا وی به سلطان تفهیم کرد که در تشیّع سلطنت موروثی است، چنان که امامت که رهبری امت شیعه را بر عهده دارد از آنِ خاندان علی (ع) است و لاغیر. سلطنت موروثی همان اصلی است که در خاندان چنگیزی مورد قبول است. در حالی که در تسنن، سلطنت و حکومت انتخابی است و هر امیری می‌تواند ادعای سلطنت کند و فرمانروایی را در دست گیرد. سپس محاسن دیگر تشیع را یکی پس از دیگری برشمرد و به خان تفهیم کرد که علاوه بر اجر اخروی، به صلاح سیاسی هم نزدیکتر است که خاندان چنگیزی به تشیّع روی آورند و چنین نتیجه گرفت که غازان خان که اعقل و اکمل جهانیان بود به سبب اعتقادات میل به مذهب شیعه فرمود و توصیه کرد که سلطان نیز راه غازان را در پیش گیرد. اولجایتو با اختیار کردن تشیع یاران و اطرافیان خود را مخیّر ساخت که یا این مذهب را اختیار کنند یا به سلامت راه دیگر گیرند و از شغل و مقام خود مستعفی شوند. البته گروه کثیری راه سلطان را انتخاب کردند. بعضی به منظور حفظ مقام و مال، بعضی بر حسب ظاهر در عین پای‌بندی به دین آبا و اجدادی خود و برخی دیگر به علت سست اعتقادی نسبت به تسنن. در نظر آنان این یا آن فرقه تفاوت چندانی نداشت. حال که به اجبار از دین آبا و اجدادی خود برگشته بودند، چه تسنن و چه تشیّع. ولی از آن میان دو فرمانده‌ی بزرگ یعنی امیرچوپان و امیر ایسین قتلغ (خوشبخت) در تسنن پابرجا ماندند و به هیچ عنوان زیر بار تغییر مذهب نرفتند. روحانیون شیعه که از آنان بیمناک بودند هرچه سعی کردند، نتوانستند تغییری در عقیده‌ا‌شان ایجاد کنند. سلطان نیز که به این دو فرمانده‌ی نیرومند نیازمند بود عکس‌العملی از خود نشان نداد.»[7]
تحولات مذهبی دوران حاکمیت ایلخانان مغول وابسته به اوضاع سیاسی جامعه متغیّر بوده است. مؤلف کتاب غارت تمدن ایران توسط مغول در این باره و علت گرایش آنان به تشیع می‌نویسد: «از مجموع مطالبی که عنوان گردید می‌توان نتیجه گرفت که ایلخانان حاکم بر ایران، برخلاف توصیه‌های یاسا و سیاست مذهبی چنگیزخان چندان برای تسامح با پیروان ادیان و مذاهب مختلف رغبتی نشان ندادند. بنابراین نرمش آن‌ها نسبت به تشیّع و شیعیان در مقایسه با تسنن را نباید تسامح مذهبی تلقی کرد، بلکه شرایط سیاسی خاص آن دوره، چنین امری را اقتضا می‌کرد. از میان عوامل مختلف که در سیاست مذهبی ایلخانان تعیین کننده بود، می‌توان دشمنی آن‌ها را با ممالیک مصر که مغولان را شکست داده و راهِ ادامه‌ی فتوحاتشان را سد کرده بودند مورد تأکید قرار داد. گذشته از شکست تحقیرآمیز عین جالوت (659ه.ق) که تصوّر شکست ناپذیری مغولان را از میان برده بود ممالیک با جلوس یک خلیفه‌ی اسمی در مصر (المتوکل بالله)، آن جا را به صورت مرکز دینی مسلمانان درآورده بودند که می‌توانست تهدید بالقوه‌ای برای قلمرو ایلخانان که اکثریت مردم آن سنی مذهب بودند، تلقی شود. از این رو ایلخانان نسبت به سنیان سوء ظن و بدبینی بیشتری نشان می‌دادند. در مقابل، نه تنها چنین تهدیدهایی از سوی شیعیان متوجه مغولان نبود، بلکه در مواردی نیز بنا بر منافع و مقاصد سیاسی، دو طرف با یک دیگر همکاری کرده بودند. از این رو حمایت نسبی مغولان از شیعیان در مقایسه با اهل سنت، آن هم به علت مقتضیات سیاسی، نباید به معنی تسامح مذهبی مغولان تعبیر شود.»[8]
در هر صورت اختلافات مذهبی در ایران یا اروپا نعمتی بزرگ برای مغولان در تهاجم و پیروزی بوده است. آنان به طور زیرکانه از این اختلافات نهایت بهره را می‌بردند، چنان که یکی از علل پیشروی آن‌ها در اروپای شرقی به واسطه‌ی همین اختلافات فرمانروایان اروپایی با یک دیگر بود. تداخل این تضادهای عقیدتی چنان برجسته است که گویا تمام جنگ‌ها باید از دید مذهبی تفسیر شوند و حتی می‌توان گفت که تأثیر این اختلافات به مراتب بدتر از حملات مغول بوده است. در ایران شاهد آن هستیم که حاکمان با جنگ بر علیه اسماعیلیه همدردی اهل تسنن را جلب می‌کردند و سپس با از بین بردن خلافت بنی عباس نظرِ حق‌شناسی شیعیان و مسیحیان شرقی را متوجه خود ساختند. «میرخواند می‌گوید مسلمانان سنی مذهب از مغولان می‌خواستند در سرِ راهشان مسلمانان شیعی مذهب را در قم ریشه کن سازند. شافعی‌ها و حنفی‌های مقیم اصفهان که در رأس آن‌ها دو خاندان صاعدی و خجندی قرار داشتند سال‌ها با یکدیگر خصومت می‌ورزیدند. با آن که شهرِ اصفهان در حمله و هجوم اول مغول محفوظ و مصون مانده بود، ولی در هجوم دوم در نتیجه‌ی اختلاف و خصومت این دو گروه پای مغولان به اصفهان نیز کشیده شد و به این ترتیب که شافعی‌ها با مغولان قول و قراری گذاردند تا دروازه‌های شهر را به روی آن‌ها بگشایند و در مقابل این خیانت، مغولان مردم حنفی مذهب اصفهان را قتل عام کنند، اما وقتی مغولان وارد اصفهان شدند هر دو گروه حنفی‌ها و شافعی‌ها را قتل عام کردند و شهر را هم ویران ساختند. همین طور داستان‌هایی از خیانت علویان طوس و نیشابور و همکاری آن‌ها با مغولان در گوشه و کنار ثبت شده است. مسیحیان اروپا نیز در ابتدا حمله و هجوم مغولان را به سرزمین‌های اسلامی تفضّل الهی و نعمتِ غیر مترقبه برای خود می‌دانستند و چون قبلاً اطلاعاتی حاکی از وجود مسیحیان نسطوری در شرق آسیا به آن‌ها رسیده بود، گمان می‌بردند مهاجمین همان مسیحیان نسطوری اروپای شرقی هستند که از پشت به مسلمانان خنجر می‌زنند. اما وقتی مغولان سرزمین‌های مسیحیان اروپای شرقی را مورد تجاوز قرار دادند برای اروپائیان شک و تردیدی حاصل شد و آن‌ها نیز مانند مسلمین احساس خطر کردند. با این حال اروپائیان پس از کسب اطلاعات بیشتر از وضع مغولان متوجه شدند که مبارزه و جنگ آن‌ها مانند مسلمانان جنگ مذهبی و ایدئولوژیکی نیست و از این لحاظ خطرشان برای اروپائیان کمتر از خطر مسلمانان است چون دین و مذهب مشخصی ندارند و خود می‌توانند زمینه‌ی مساعدی برای مبلغین مسیحی و تبلیغ و نشر دین مسیح باشند. این وضع انگیزه‌ی اعزام نمایندگانی از اروپا به خاور آسیا شد و در دنباله‌ی آن با کمک مسیحیان شرقی و به خصوص نسطوریان روابطی بین اروپائیان و مغولان ایجاد گردید. بعدها که هولاگوخان مغول حکومت ایلخانان را در ایران تأسیس کرد و خلافت عباسی را از بین برد مرکز قدرت اسلامی از بغداد به قاهره انتقال یافت و «دولته‌الاتراک» ممالک مصر در برابر مغولان به مقاومت برخاست. جانشینان هولاگو چون به تنهایی مانند اروپائیان قادر به مقابله با نیروهای نظامی مسلمانان مملوک نبودند با توجه به سوابق ناچار دست کمک به طرف اروپائیان دراز کردند و این وضع نیز موجب ایجاد روابط بین فرمانروایان ایران و اروپا شد و به تدریج توسعه یافت.»[9]
[1] - عبدالعلی دستغیب معتقد است که در لشکرکشی مغولان جنبه‌ی مذهبی غلبه داشته و سربازان به خاطر آن می‌جنگیده‌اند. وی در صفحه 124 کتاب هجوم اردوی مغول می‌نویسد: «درباره‌ی کشتارهای چنگیز و مغولان نمی‌توان آسان‌گیر بود و آن را سرسری گرفت. پیدایش و گسترش قدرت چنگیزیان در پسِ پشتِ خود نظام آئینی از گونه‌ی «نظم نوین» هیتلر پنهان داشت. متأسفانه بسیاری از مورخان این مشکل عمده را ندیده و یورش چنگیز را از قِسم حمله‌ی اسکندر، ناپلئون یا قیصرهای روم..... شمرده‌اند. سخن فقط از کشتار به منظور سلطه‌گری بر جهان و تنفیذ فرمانی الوهی صورت می‌گیرد. کسانی که امپراطوری مغول را صرفاً حکومت اشراف سالاری و چنگیز را در رأس هرم اشرافیت مغول دیده‌اند از حل این مشکل برنیامده‌اند که افواج یکصدوبیست یا یکصدوپنجاه هزار نفره‌ی مغول چگونه تا سرحد مرگ از فرمان‌های خان خود اطاعت می‌کردند و در یورش‌های خود نه صرفاً به منظور غارت و گشودن بلاد آباد، بلکه همچنین به قصد انجام فرمان‌های الوهی خان و حتی لذت بردن از قتل به کشتارهای بی حساب دست می‌زدند. چنگیز خود شَمن بود و به آئین‌های بومی زادگاه خود به شدت دلبستگی و باور داشت.»
[2] - مسائل عصر ایلخانان، تألیف منوچهر مرتضوی، انتشارات آگاه، چاپ دوم، 1370، صص 185 و 186
[3] - دکتر هاشم رجب زاده در صفحه 60 کتاب آیین کشورداری در عهد وزارت رشیدالدین فضل الله همدانی درباره تأثیر سقوط عباسیان بر ادیان دیگر می‌نویسد: «خصوصیت کلی وضع دینی در عهد مغول، تنها تساهل مذهبی فرمانروایان مغول یا بی تفاوتی آن‌ها نسبت به مفهوم دیانت و شریعت به معنایی که در دنیای اسلام فهمیده می‌شد نبود، بلکه برافتادن خلافت یعنی مرکز سیاسی – روحانی اسلام و حذف عنوانِ خلیفه محیط تازه‌ای ایجاد کرد که در آن نه یهود و نصاری تابع قیود و حدودِ مندرج در عنوان «ذمی» بودند و نه اهل مذاهب مختلفِ اسلامی محدودیتی از لحاظ شریعت نمی‌دیدند و نه مذاهب تسنّن در خلافت تکیه‌گاهی خاص داشتند. این امر نه فقط مذاهب مختلف را در ابراز عقاید خود آزاد می‌کرد، بلکه یهود و نصاری را نیز از قید جزیه و محدودیت‌های مربوط به اهل کتاب معاف می‌داشت. به همین سبب بود که مسیحیان و موسویان نیز مثل بودائیان مغول توانستند در قلمرو اسلام مراکز دینی تازه بنا کنند و فعالیت خود را توسعه دهند.»
[4] - زندگی پرماجرای چنگیزخان، نویسنده جان من، مترجم داود نعمت اللهی، چاپ ششم، 1398، ص 150
[5] - رواداری فرهنگی در عصر مغولان، نسیم خلیلی، نشر ققنوس، 1397، ص 21
[6] - امپراتوری مغول و ایران، دکتر ابراهیم تیموری، انتشارات دانشگاه تهران، 1377، ص 4
[7] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد دوم، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، ص 603
[8] - غارت تمدن ایران توسط مغولان، مؤلف علی غلامرضایی، انتشارات دافوس آجا، 1394، ص 141
[9] - امپراتوری مغول و ایران، دکتر ابراهیم تیموری، انتشارات دانشگاه تهران، 1377، صص 5 و 474
10 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 300
یکی از عوامل مهمی که پیروزی‌های مغولان را آسان ساخت نقش تبلیغات مذهبی و اختلافات داخلی در شهرهای متعدد می‌باشد. این نقش در تحولات سیاسی و اجتماعی تاریخ بشر سابقه‌ای طولانی و زیانبار برای مردم داشته و همواره از آن به عنوان پوششی برای آمال و اهداف حاکمان استفاده شده است. دوران مغول سرشار از این موارد می‌باشد که زمینه را برای جهانگشایی و تسلط آنان در هر شهر و دیار فراهم ساخت. تأثیر این عقاید تنها شامل سرزمین ایران و یا حوزه‌های اسلامی نمی‌شود، بلکه اروپا و دیگر نواحی جهان نیز درگیر این مسائل بوده و مردم و حاکمان از کشتار و نابودی رقیبان خود جام مستی نوشیده‌اند. جای بسی شگفتی است مردمی که بزرگترین صدمات را به دلیل پراکندگی خود از مغولان دیده‌اند، باز هم دست از تنش‌های سیاسی و دینی خود برنداشته و برای نابودی همنوعان خود و تنها به خاطر اختلافات فکری از دشمنی خطرناک استمداد طلبیده‌اند. نکته‌ی عجیب‌تر آن است که آژیر خطر در بالای سر همه به صدا درآمده بود و با آگاهی از عواقب وخیم آن باز هم گروه‌های متعصب بر شعله‌ور شدن آتش دمیده‌اند. مسلمانان از کشته شدن مسیحیان و همچنین مسیحیان از کشته شدن مسلمانان شادی می‌کردند، در صورتی که چنگیزخان و ایلخانان مغول تنها به زمامداری خود فکر می‌کردند و تفکر مسیحی و مسلمان و یهودی و زردشتی برای آن‌ها تفاوتی نداشت. در این مانور و شطرنج سیاسی واکنش بعضی از حاکمان مغول نسبت به مذهب جالب است و بنا به مصلحت گاهی توجه به یکی از ادیان نشان می‌دادند و گاهی نیز در اثر شدت تضادهای مذهبی به همان قوانین یاسایی خود باز می‌گشتند. به عنوان نمونه به اختلافات حنفی و شافعیان در حضور اولجایتو می‌توان اشاره کرد. «جدال حنفی و شافعی به جایی رسید که در نشستی در حضور اولجایتو که به شافعیان گرائیده بود پیشوایان هر دو کیش عرض فضایح مذاهب دیگر کردند و رسوایی‌ها به بار آوردند. سلطان از سرِ خشم برخاست و به وثاق رفت. قُتلغ‌شاه (به معنی شاه خوشبخت) با دیگر امیران گفت که این چه کار بود که ما کردیم و یاسای چنگیزخان و دین پدران خود بگذاشتیم و به دین این‌ها روآوردیم که به چندین قسم منقسم است و این رسوایی میان ایشان قائم. ما به دین اسلاف خود می‌رویم و میان امیران و خواتین و اصحاب اردو این خبر شایع شد، متنفّر شدند و هر که را از اصحاب عمایم می‌دیدند طنز و افسوس آغاز می‌کردند. هم در آن ایام سلطان در کوشکی که غازان ساخته بود به عشرت مشغول شد. شب رعد و برق و بارانی عظیم بود و چند کس از نزدیکان سلطان به صاعقه بمردند و سلطان از آن حالت مستشعر گشت و بر فور کوچ فرمود بر عزیمت سلطانیه، و بعضی از امیران عرضه داشتند که به موجب قواعد مغول و یاسای چنگیزخان بر آتش می‌باید گذشت. بخشیان (راهبان بودایی) را که صاحب این فن بودند حاضر کردند. آن‌ها گفتند که این واقعه از شومی مسلمانی است. اگر پادشاه تَرک آن گیرد از آتش گذشتن مُنجح (موفق و کامروا) آید و در مدت سه ماه در فتور و تذبذب می‌بودند. درباره‌ی این اختلافات کسروی با تعجب می‌نویسد که چرا مردم بغداد و دیگر شهرها در آن روزگار از مواعظ ابن جوزی‌ها به هیجان می‌آمده و می‌گریسته‌اند، ولی به یاری برادران مسلمان ماوراءالنهری و خراسانی خود نرفته‌اند یا چرا خلیفه‌ی عباسی گنجینه‌های خود را بیرون نریخته و به پرورش سرباز و ساختن سلاح نپرداخته است. در این مورد همان طور که خود او نیز اشاره کرده است می‌توان گفت: در زیرِ ظاهرِ آراسته‌ی کشورها گرایش‌های خطرناکی ریشه دوانیده بوده است. گرایش به زهد و صوفیگری و بی پروایی به آبادی جهان، گرایش به جنگ هفتاد و دو ملت، گرایش به پذیرفتن باورهای سخیف، بی اعتنایی به سرنوشت جامعه و کشور، فردگرایی افراط آمیز و انتظار داشتنِ حادثه‌ای بزرگ و ویرانگر، هرچند این حادثه چون سیل از سرِ همه بگذرد و به خُرد و کلان رحم نکند. سوء سیاست خلیفه عباسی و شهریاران و دارندگان فرقه‌ها نیز از همین گرایش‌ها برمی‌خاسته است. ناصر خلیفه خشنود بود که چنگیز به ایران بیاید و دمار از روزگار خوارزمشاه و در واقع مردم ایران درآورد، ابن علقمی پروای آن نداشت که با فتح بغداد چندین هزار نفر جان خود را از دست بدهند، مسیحیان غم آن نمی‌خوردند که مغولان به حکومت جبّارانه‌ی خود ادامه دهند، صوفیان شادی می‌کردند که خراسانِ مسکین، انتقام بی ادبی خوارزمشاه را به بهاءالدین ولد پس می‌دهد. سعدی درباره ویرانی خراسان بزرگ خاموش بود، ولی برای کشته شدن مستعصم سوگچامه می‌ساخت. مولوی ویران کردن بغداد از سوی مغول را «داد» می‌شمرد. غافل از این که آن‌ها روزی به قونیه نیز خواهند آمد و زمانی که دیگر او زنده نیست به کشتار مردم خواهند پرداخت و حتی حامی عزیز او معین‌الدین پروانه را نیز خواهند کشت.»[1]
البته این اختلافات و حیله و نیرنگ‌ها دارای سابقه‌ای بس طولانی بود و مغولان نیز حداکثر بهره‌برداری را از موقعیت کردند. در این جا یک حقیقت تاریخی را نمی‌توان انکار کرد که تمام گروه‌هایی که شمشیر مغول را بر سر مردم آوردند طولی نکشید که خودشان نیز زیر همان شمشیر گردن نهادند و یکی بعد از دیگری به دست همان مغولان قربانی شدند. در تحلیل این موضوع به نقش صوفیان و مانویانی اشاره می‌گردد که روح دلسردی و دلمردگی را در جامعه رواج می‌دادند. برخی مورخان قتل عام‌های گسترده‌ی مغولان را تحت تأثیر نفوذ گرایش به عقاید مانوی دانسته‌اند، زیرا آنان در «همان ایده‌ی مشهور و انتظار نابودی جهان بوده که از ایده‌های بنیادی مانوی‌گری است و در صورتی واقعیت می‌یافت که کشتاری عظیم صورت گیرد.»[2] یا این که «در تلقی برخی مورخان و تحلیل‌گران، صوفیان در رویداد هولناک مغول مورد اتهام هستند. از جمله‌ی این محققان، احمد کسروی است. او صوفیان را القاء به اندیشه‌های زهرآلود و آموزش‌های گمراه کننده‌ای می‌کند که به تعبیر او بی دردی و سستی و بی‌رگی را در میان مردم رواج داد و روح دفاع و خیزش و وحدت را در بلای عظیم مغول از آنان گرفت. او پس از بی‌خردی‌های محمد خوارزمشاه و پستی‌ها و نیرنگبازی‌های خلیفه‌ی عباسی و دیگر بزرگان ایران در کشیدن پای مغول به ایران می‌نویسد: هنگامی که مغولان در ماوراءالنهر آن قصابی‌ها را می‌کردند چگونه ایرانیان با مسلمانان دیگرِ جاها به تکان درنیامدند؟ ایران آن روز بزرگتر از این و مردم در شهرها و آبادی‌ها انبوه‌تر می‌بودند و از آن سو ایرانیان پشتگرمی به مسلمانان عراق و سوریا و مصر می‌داشتند. چنین توده‌ی بزرگی چه شده که بدان‌سان زبونی و ناتوانی از خود نموده‌اند؟ هنگامی که مغولان به ایران آمدند از دیرباز در این کشور گفتگوی کشورداری و جنگ و مردانگی از میان برخاسته و از یادها رفته و یک رشته گفتگوهای دیگر از بی ارجی جهان و بدی جنگ و بیهوده بودن کوشش به جای آن‌ها نشسته بود. صوفیان و خراباتیان و باطنیان همه‌ی مردمی نمی‌بودند، لیکن بدآموزی ایشان به همه‌ی دل‌ها راه یافته بود. آن چه را که کسروی بدان اشاره می‌کند، البته از حدود سه قرن پیش از حمله‌ی مغول آغاز شده بود و در این زمان رواج و گسترش روزافزونی یافته و آثار تربیتی خود را در مزاج بیشتر مردم برجای گذاشته بود. ابن جبیر که در سال 578ه از اندلس به مصر و مکه و عراق و سوریه و دیگر جاها رفته در سفرنامه‌ی خود می‌نویسد در همه‌ی این سرزمین‌ها: صوفیان فراوان می‌بوده‌اند و با آسودگی و خوشی روزگار می‌گذرانده‌اند. در همه جا بدآموزی صوفیان بازاری شده و درویشی و پارسایی و چشم‌پوشی از جهان، عنوان نیکی یافته بوده. در همه جا واعظان مردم را به گریستن وا میداشتهاند. در بغداد ابن جوزی بزرگترین واعظِ آن جا شعرهای صوفیانه می‌خوانده و مردم را می‌گریانیده و در هر بار کسان بسیاری را به سر تراشیدن و درویشی و پارسایی گزیدن وا می‌داشته است. بدین ترتیب به نظر کسروی، صوفیان و خراباتیان مایه‌ی تباهی مردم بی‌شماری گردیده‌اند. آن‌ها دوست میداشتهاند که بنشینند و از جهان و زندگانی نکوهش کنند و مردم را دلسرد گردانیده به تنبلی و پستی بکشانند. از جنگ و مردانگی بد گویند و خانقاه نشینی و ریاضت را که به گمان خودشان مجادله با نفس می‌شمردند، جهاد اکبر بخوانند. تا جایی که مرشد بزرگ آن‌ها نجم‌الدین رازی، معروف به دایه در برابر مغولان زن و فرزند خود رها کرده و فرار اختیار کند. این محقق، باطنی‌گری و صوفیگری و خراباتیگری را زالوهایی معرفی می‌کند که به کالبد توده‌ی کشور چسبیدند و خون آن را مکیدند و همه‌ی نیرویش را گرفتند و آن را دستگاهی پوچ گردانیدند و پستی اندیشه‌شان تا جایی بوده که چنگیز را برانگیخته‌ی خدا معرفی کرده‌اند و وی را می‌ستوده‌اند.»[3]
با توجه به مواردی که ذکر گردید ایران و بخش اعظمی از جهان آن روز گرفتار بلای ویرانگر مغول شد که در اثر سهل‌انگاری یک حاکم جان بسیاری از انسان‌ها و اندوخته‌های اجتماعی به باد فنا رفت. می‌دانیم که «از زمان تهاجم چنگیز به ایران جریان اسلام به دلیل تخریب مساجد و سوزاندن کتب و کتابخانه‌ها و تعطیل کلیّه‌ی مدارس و مساجد با قتل و فرار و جا به جا شدن روحانیان به کلی متوقف شد. در طول تاریخ هیچ گاه اسلام تا بدین حد مورد مخاطره قرار نگرفته بود. به غیر از آثارِ پایدارِ این تهاجم به نمونه‌ای از رفتار آغازین مغولان اشاره می‌گردد. سرانجام بخارا پس از گریختن فرمانده‌ی خوارزمی و پس از مقاومت دلیرانه‌‌ی خود مردم در سال 617 هجری با سختی فراوان فتح شد. سپس چنگیزخان همراه فرزند کوچکش تولوی که در این جنگ همراه پدر بود به میان شهر رفتند و به مسجد جامع که از ابنیه‌ی عالی و مهم منطقه بود وارد شدند. چنگیز و تولوی در حالی که سوار بر اسب بودند تا کنار منبر پیش رفتند. ابتدا تولوی از اسب به زیر آمد و از پله‌های منبر بالا رفت و پرسید سرای سلطان است؟ گفتند: خانه‌ی یزدان است. آن گاه چنگیز نیز از اسب پیاده شد و دو سه پله از منبر بالا رفت و دستور غارت مسجد را صادر کرد. صندوق‌های قرآن را به میان صحن آوردند و قرآن‌ها را زیر دست و پا انداختند و پاره پاره کردند و به جای آن صندوق‌ها را از علوفه پُر کردند و آخور اسبان ساختند. سپس شروع به باده نوشی کردند و مطربان شهر را خبر کردند تا ساز و آواز سر دهند. مغولان بر اصول غنای خویش آواز خواندند، رقصیدند و قهقهه سردادند. ائمه و مشایخ و سادات و علما و مجتهدان عصر بر طویله‌ی آخور سالاران به محافظت ستوران قیام نموده و امتثال حکم آن قوم را التزام کردند. پس از سپری شدن یکی دو ساعت چنگیز از مسجد خارج شد. آن گاه حاضرین شروع به جمع آوری اوراق لگدکوب شده‌ی قرآن کردند. چنگیز پس از بیرون آمدن از مسجد، از شهر خارج شد و به مصلّا رفت و مردم را گِرد آورد و بر منبر رفت و خطاب به آنان کارهای خلاف سلطان محمد و علت تهاجم خود را به تفصیل برشمرد و مترجمی ایستاده بود و گفته‌های او را به فارسی ترجمه می‌کرد: ای قوم بدانید که شما گناهان بزرگ را، بزرگان شما کرده‌اند. از من بپرسید که این سخن به چه دلیل می‌گویم؟ سبب آن که من عذاب خدایم. اگر شما گناهان بزرگ نکردی خدای چون من عذابی را به سر شما نفرستادی.
چنین گفت کای قوم خشم خدا فرستاد ما را به سوی شما
شما با سپاهان به کردار بد کشیدید خشم خدا سوی خود
این گفتار که در روایات همه‌ی متون منقول است نمودار حقیقتی گویاست. کمال‌الدین اسماعیل شاعر معروف اصفهانی که در آن هنگام به دلیل رونق فرهنگی شرق در خوارزم می‌زیست و به دنبال تهاجم مغول خانه‌اش ویران و خود فراری شد در توصیف این حالت قصیده‌ای طولانی و پر معنی دارد که چند بیت آن را برای نمونه نقل می‌کنیم:
مساجد شده خندق پارگین منابر شده هیزم شوربا
سگِ مرده افتاد در موضعی که بُد جای پیشانی اولیا
چو اوتاد در سجده افتاده سقف چو ابدال گشته ستونها دوتا
امامان چو قندیل آویخته چو سجاده افکنده محرابها
نه‌برطفل رحمت نه‌از پیر شرم نه‌آزرم خلق و نه‌ترس از خدا
به صفّ خران وه که آراسته مساجد که بُد خانه‌ی اتقیا
در این جا یک سؤال عمده پیش می‌آید و آن این که نقش روحانیان در این میان چه بوده است؟ به هنگام غُور در این مسأله مشاهده می‌کنیم که از ابتدای تهاجم مغول به طور کلی روحانیان دو روش متضاد را در پیش گرفتند: (1) گروهی که از خوارزمشاهیان دلگیر بودند و از دستگاه خلافت پشتیبانی می‌کردند اکنون که پایه‌های حکومت را سست و لرزان می‌دیدند در صدد برآمدند که با حربه‌ی مغول از شرّ وجود خوارزمشاهیان خلاص شوند. چنان که سیاست عباسیان نیز چنین بود؛ بی آن که در آثار و عواقب آن کار را از قبل مطالعه و مداقه‌ای کرده باشند. به این گروه دو دسته دیگر را نیز باید اضافه کرد. یکی کسانی که از موقعیت استفاده کرده، خواستند با کمک دشمن در صدد نابودی رقیبان و یا سایر فِرق برآیند چنان که قتل عام حنفیان ری به فرمان جبه، سردار چنگیزخان به تحریک شافعیان آن شهر بوده است و یا شیعیان شهر نیشابور که پیشی گرفتند و دروازه‌ها را گشودند تا سنیّان لگدکوب سم ستوران مهاجمین شوند. دسته‌ی دوم فرصت طلبانی بودند که اکنون که باد را بر بیرق خصم در اهتزاز می‌دیدند از درِ دوستی با مغولان درآمدند و جانب آنان را گرفتند. شیخ نجم‌الدین دایه از شیوخ و عرفای بزرگ زمان که در خوارزم می‌زیست و پس از ویرانی آن ایالت به خراسان و سپس به عراق گریخت، درباره‌ی خصلت گرایش به جانب قدرت این گروه و دورویی اینان گفته است تا این ضعیف در بلاد جهان شرق و غرب، قریب سی سال است تا می‌گردد هیچ قاضی نیافت که از این آفت {جانب زور را گرفتن} مبرّا و مصون بود. الّا ماشاأالله. ولی همین گروه اول روحانیان پس از تسلط مغول و ایجاد حکومت‌های محلی، به فتنّه و فساد و تحریکات بر ضد مغولان برخاستند و موجب عدم اعتماد فاتحان نسبت به اسلام و مسلمین شدند. با در نظر گرفتن خوی و خصلت مغولان که دروغ و دورویی را از جمله مذموم‌ترین خصایل می‌شمردند، می‌توان بهتر به اهمیت موضوع پی برد. مشاهده‌ی این نوع دو رنگی‌ها و اعمال به تدریج آن چنان در چنگیز تأثیر گذاشت که عاقبت معتقد شدند اگرچه ملت و دین اسلام اختتام ملک و ادیان است، اما مسلمانان بدترین امّت و نازل‌ترین قومند. سرانجام مغولان به این نتیجه رسیدند که شما تازیکانید، چنان کنید و دروغ گویید. مغل اگر هزار جان در سر آن شود کشتن اختیار کنند و دروغ نگویند که دروغ گفتن کارتان باشد. یعنی تازیکان. از این چیزهاست که خدای تعالی بلای ما بر شما فرستاده است.
ولو تصوّر کنیم که تنها این دسته از روحانیان سبب ایجاد چنین تصوری در نزد مغولان نشده باشند، باری باید سهم عمده‌ای را از آنان دانست، زیرا همواره طرف مباحثه‌ی خان این‌ها بودند و اینان بودند که قرآن بر سرِ دست از دروازه‌ی بسته‌ی شهرها بیرون می‌آمدند و طلب امان و عفو می‌کردند و سپس بار دیگر شهر به شورش واداشته می‌شد و عهدشکنی می‌گردید و مغولان را با بازگشودن آن‌ها وا می‌داشت. (2) گروهی از روحانیان اعتقاد داشتند که در هر صورت نباید دشمن را راه داد و نه تنها مردم را تشویق به جنگ می‌کردند، بلکه خود با ایمان راسخ لباس رزم می‌پوشیدند، سلاح به دست می‌گرفتند و در صف مقدم تا آخرین نفس می‌جنگیدند و کشته می‌شدند. شیخ نجم‌الدین کبری عارف مشهور قرن و رئیس کبراویه از آن جمله بود. به هنگام محاصره‌ی شهر جرجانیه به توسط جوجی (مهمان نورسیده)، فرزند ارشد خان، چون مغولان می‌دانستند وی ساکن شهر است دستور دادند شیخ با خانواده‌اش خارج شوند تا پس از صدور فرمان قتل عام گزندی به آنان نرسد. شیخ نه تنها این دعوت را نپذیرفت، بلکه خود لباده‌ی پشمینه را کنار گذاشت و لباس رزم پوشید و به همراه مردم شهر آن قدر جنگید تا کشته شد. در بخارا فقیه عالیقدر امام رکن‌الدین امام‌زاده و فرزندش و بدرالدین خان قاضی شهر به همین ترتیب همراه با سایر مردم تا آخرین نفس جنگیدند و به قتل رسیدند. در همدان فقیه‌ی شهر در عرصه نبرد با دشمن جان داد. آن چه برشمرده شد اقدام‌های پراکنده بود و دردی را دوا نمی‌کرد. حق می‌بود که از جانب روحانیان چاره‌ای کلی و عمومی اندیشیده می‌شد. اگر آنان در هر شهر پس از نا امیدی از دستگاه خلافت و مشاهده‌ی ناتوانی حکومت می‌توانستند در میان خود اتحادی پدید آورند و دست به یک اقدام مشترک و همگانی بزنند شاید راهی برای مقابله با مغولان جسته می‌شد، ولی گرفتاری آن بود که اختلاف بین فرق از یک طرف و بین رؤسای روحانی هر فرقه از طرف دیگر چنان بزرگ بود که وجود چنین اتحادی امکان نداشت. به درستی مشخص نیست که خلیفه‌ی منتخب سلطان محمد خوارزمشاه در این زمان کجا بوده است تا فتوایی صادر کند؟ ابن اثیر فریاد بر می‌آورد: خدا یار و یاور اسلام و مسلمانان باشد، زیرا هیچ کس نیست که یار و یاور مسلمانان باشد و از اسلام نگهداری و پشتیبانی کند. تخریب و تعطیل مساجد و مدارس و مکان‌های مقدس چون مشهد حضرت رضا (ع) که به منزله ی پایگاه‌های معنوی مسلمانان بود و قتل امامان و شیخ‌الاسلامان و عرفا و یا فرار و در به دری ایشان و عدم اتفاق میان باقیماندگان که در هر حال برای مردم بی نوا تکیه‌گاهی بودند در تضعیف روحیه و شکست مردم تأثیر به سزایی داشت.
در همین دوره‌ی نخستین جنگ‌ها و به محض استقرار حکومت و پادگان‌های مغولی در هر یک از شهرهای فتح شده به قول نَسَوی قوانین اسلام خللی تمام پذیرفت، در نتیجه مردم مجبور شدند تا حدودی بسیار تابع قوانین یاسا شوند. یاسا در برابر قرآن قرار گرفته بود. مسلمانان از جهت ذبح اسلامی حیوانات در زحمت بسیار افتادند، زیرا نحوه‌ی آن با نحوه‌ی مغولی تفاوت داشت. از جهت شستشو و طهارت با آب مشکلاتی بر ایشان پیش آمد، زیرا چنان که در پیش اشاره شد مغولان آب را مقدس می‌شمردند و آلوده کردن آن را گناه می‌دانستند از جمله هر که در آب کوچک یا بزرگ برود، هر که برکنار آب روی شوید و آب روی شسته دوباره در آب بریزد او را بکشند و هر گناه کمتر از این، عقوبت او سه چوب و یا پنج و یا ده چوب، اما به شرط این که او را لخت کنند و محکم بزنند. مسلمانان طبیعتاً معذّب بودند که می‌بایست بروند و در برابر مغول‌های ملحد سجده کنند و در خدمت آنان باشند. این را نوعی بت پرستی می‌دانستند ولی چاره‌ای نبود. آنان غالب بودند و اینان مغلوب. حکم شده بود که به جای کلاه معمول و عمامه، کلاه مغولی بر سر گذارند و مسلمانان از این کار عار داشتند. سعدی در این بیت اشاره به همین معنی دارد:
حاجت به کلاه برکی داشتنت نیست درویش صفت باش و کلاه تتری دار
نتیجه آن که از همان ابتدا مسلمانان که خود را در فشار و تنگنای سختی می‌دیدند در صدد یافتن «کلاه شرعی» برآمدند و بر آن شدند تا در برابر، راهی برای مشروع کردن نا مشروع بجویند. در کتاب فیه مافیه مولانا فتوایی در این باره می‌بینیم: مغولان مال‌ها را می‌ستاندند و ایشان نیز گاه‌گاهی مال‌ها می‌بخشند. تکلیف چیست؟ فرمود: هرچه مغول بستاند همچنان است که در قبضه و خزینه‌ی حق درآمده است، همچنان که از دریا کوزه یا خمی را پُر کنی و بیرون آری، آن مِلک تو گردد. مادام که در کوزه و یا خم است کس را در آن تصرّف نرسد. هر که از آن خم ببرد بی اذن تو غاصب است. اما باز چون به دریا ریخته شود بر جمله حلال گردد و از ملک تو بیرون آید. پس مال ما بر ایشان حرام است و مال ایشان بر ما حلال. این تازه اول کار بود و هنوز مغولان در سراسر ایران به طور کامل مستقر نشده بودند و کلیّه احکام یاسا در شهرها جاری نشده بود. بعدها کار از این هم سخت‌تر شد و اسلام و مسلمانی به روز بدی افتاد.»[4]
[1] - هجوم اردوی مغول به ایران، نوشته عبدالعلی دستغیب، نشر علم، 1367، صص 372 و 373
[2] - هجوم اردوی مغول به ایران، نوشته عبدالعلی دستغیب، نشر علم، 1367، صص 210
[3] - خواجه نصیرالدین طوسی، احمد پناهی سمنانی، نشر ندا، 1376، صص 34 و 35
[4] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد اول، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، برگزیده از صفحات 123 تا 129
5 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 285
پس از خلفای راشدین دومین حکومت اسلامی توسط خاندان بنی امیه (41 – 132) در جهان اسلام تأسیس گردید. مرکز خلافت آنان شهر دمشق بود و سرزمین‌های زیادی از جمله شام، مصر، شمال آفریقا، جزیرةالعرب، ایران، بین‌النهرین و بخشی از اسپانیا در حیطه‌ی قدرت آن‌ها قرار داشت. از ویژگی و مشخصات آنان به تغییر و ماهیت سیاسی اسلام از حالت شورایی با محوریت عرب و ایجاد ساختار پادشاهی و موروثی می‌توان اشاره کرد. با روی کار آمدن بنی امیه بار دیگر رقابت و خصومت‌های دیرین میان بنی امیه و بنی هاشم شعله‌ور گردید. بعد از فروپاشی حکومت بنی امیه در سال 132 هجری قمری حکومت مسلمانان تحت عنوان خلفای عباسی برای بیش از پنج قرن پایه‌گذاری شد. مرکز حکومت آنان در ابتدا شهر کوفه و سپس به شهر بغداد انتقال یافت. خلفای عباسی 37 تن بودند که اولین آن‌ها سفاح (132 – 136) و آخرین آنان مستعصم بالله (640 – 656) می‌باشد که توسط هلاکوخان مغول سرنگون گردید. از مهمترین ویژگی آن‌ها تداوم سیاست اختلاف و تفرقه و همچنین نارضایتی مردم ایران بود که از همان ابتدا با قتل ابومسلم خراسانی گره خورد، ولی در این مدت دولت‌های محلی و مستقل در ایران شکل گرفتند و تنها نام خلیفه را با خواندن خطبه یدک می‌کشیدند. از بین این خلفا متوکل عنوان بی‌رحم‌ترین (232 – 247) و مستعصم بی عرضه‌ترین القاب را به نام خود ثبت کرده‌اند.
سیستم حکمرانی خلفای عباسی با پادشاهان دیگر تفاوت چندانی نداشت و پس از به قدرت رسیدن و تجمّعِ ثروت راه فساد و عیّاشی و مکر و حیله را در پیش گرفتند و تنها امتیاز برتر آنان برخورداری از پشتوانه‌ی مذهبی بود. دکتر عبدالعلی دستغیب در این رابطه می‌نویسد: «ثروت بی‌کرانی که از ایران و مصر و شام به بغداد می‌رسید برای خلیفه‌های عباسی فرصتی فراهم آورد تا افسانه‌های هزار و یک شب را در کاخ‌های خود برپا کنند. به بزم و طرب بنشینند و شعرها و نغمه‌ها و لطیفه‌های زیبا بشنوند و مِی نوشند و طرّه‌ی دلدار کشند. استواری خلافت آن‌ها به توطئه‌چینی و تفرقه افکنی وابسته بود و هدیه‌ها و باج و خراج‌هایی که از شهریاران و حکمرانان می‌ستدند در این راه عیش و عشرت خرج می‌کردند. در واقع خلافت عباسی استمراری از شاهنشاهی ساسانی بوده است، با همان آرایه‌ها و ترتیب‌ها و نظم و نسق‌ها و اگر در بین آن‌ها شخص پارسایی به خلافت می‌رسید دوران صدارتش دیر نمی‌پایید. گفته‌اند که روزی جریر طبری از یکی از آشنایان خود جویای خبرهای تازه شد. او گفت: المعتز که مردی ادیب و شاعر است خلیفه شد و محمد داود جراح را که مردی فاضل و عادل است به وزارت برداشته و ابوالمثنی قاضی امین را به قاضی‌القضاتی برگزیده است. طبری از این دگرگونی غیر منتظره در جهت بهبود کار زمانه در شگفت شد و پیش بینی کرد که کار این سه تن دوام نخواهد آورد و همچنان بود که وی گفته بود. آن منصب یک شب بیش بر ایشان نماند تا عاقلان را معلوم شود که هنر در همه‌ی ایام سبب حرمان بوده است. البته این قصه‌ای بیش نیست، ولی حال و هوای آن عهد را نشان می‌دهد. بر این اساس یعقوب لیث که خود مزه‌ی دسیسه‌های عباسیان را چشیده بود، می‌گفت که دولت عباسیان بر غدر بنا کرده‌اند، نبینی که با بوسلمه و بومسلم و آل برامکه و فضل سهل با چندان نیکویی که ایشان را اندر آن بود چه کردند؟ کسی مباد که بر ایشان اعتماد کند.»[1]
دوران خلافت مستعصم بالله تداعی کننده‌ی زندگی شاه سلطان حسین صفوی در تاریخ ایران می‌باشد که از خود استقلالی نداشت و زمینه را برای تسلط دشمن فراهم ساخت. آن چه از دغلکاری خلیفه با سلطان محمد خوارزمشاه می‌بینیم مربوط به زمان ناصر می‌باشد که مستعصم با سهل‌انگاری ادامه داد. دکتر ابراهیم تیموری در مورد اختلافات خلیفه ناصر با سلطان محمد و علت تصمیم او در حمله به بغداد می‌نویسد: «به طور کلی ناصر خلیفه‌ی عباسی از خوارزمشاهیان وحشت داشت و علت عمده‌ی اختلاف او با سلطان محمد آن بود که این سلطان گذشته از آن که به خلیفه اجازه‌ی دخالت در قلمرو خود را نمی‌داد از اوایل دوران سلطنت و در ادامه‌ی سیاست پدرش تکش از خلیفه می‌خواست همان طور که نام پادشاهان آل بویه و سلاطین سلجوقی در خطبه برده می‌شد نام او را نیز در بغداد در خطبه ذکر نمایند و به قول نسوی همّت او به طلب حکمی بود که آل سلجوق را در ملک بغداد بود. موافقت با این درخواست سلطان در واقع بدان معنی بود که خلیفه از اختیارات غیر روحانی و دخالت در امور سیاسی حتی در بغداد خودداری کند. با آن که سلطان محمد چند بار نمایندگانی را هم به بغداد فرستاد و در انجام درخواست خود مکرّر اصرار می‌ورزید، اما ناصر نه تنها با خواسته‌ی او موافقت نمی‌کرد، بلکه به تحریک و اقداماتی دست می‌زد که موجب توهین به سلطان تلقی می‌شد و بالنتیجه دشمنی و خصومت او را نسبت به خلیفه تشدید می‌نمود. ناصر محرمانه با استفاده از نفوذ معنوی خود و فرستادن هدایا فرمانروایان غوری را علیه خوارزمشاهیان تحریک می‌نمود تا به قلمرو سلطان محمد در خراسان تجاوز نمایند و این موضوع از علل مهم درگیری بین خوارزمشاهیان و غوریان و از میان رفتن غوریان در سال 612.1215 شد. عطاملک جوینی می‌گوید: خلیفه همواره به خانان قراختائی پیغام می‌داد و آنان را برای حمله و هجوم به قلمرو سلطان دعوت می‌کرد و در همین زمینه به سلاطین غور نیز نامه می‌نوشت. این اسرار وقتی فاش شد که سلطان وارد غزنین گردید و خزاین آن‌ها را جستجو کرد. در این جستجوها نامه‌های خلیفه مبنی بر تشویق و تحریض آنان علیه سلطان و درخواست کمک از نیروی قراختایی به دست او افتاد. سلطان این راز را آشکار نساخت و نامه‌ها را به عنوان سند نزد خود نگاه داشت.
از توطئه‌های پنهانی دیگر خلیفه علیه خوارزمشاه ارتباط و تماس با کوچلُکْ فرمانروای غاصب قراختائیان بود که ظاهراً به راهنمایی و توسط سر اسقف مسیحیان نسطوری نمایندگانی را نزد کوچلُکْ فرستاد و پیشنهاد کرد برای مقابله با دشمن مشترک یعنی سلطان محمد با یک دیگر متحد شوند. بدتر از آن که نام این خلیفه اسلامی را ننگین می‌کند مکاتبه و مراوده او با چنگیزخان و تحریک و تشویق او برای درگیری با سلطان محمد و سپس سعی و کوشش در شکست کار پسر او یعنی سلطان جلال‌الدین منکبرنی می‌باشد. این هر دو کار به ضرر کلی اسلام تمام شد و بار مسؤولیت بزرگی را به دوش این به اصطلاح امیرالمؤمنین عباسی گذارد و سرانجام گردن‌گیر دودمان خود او شد و آن‌ها را منقرض کرد. با آن که علت اصلی حمله‌ی چنگیزخان به قلمرو خوارزمشاه دعوت خلیفه نبود، اما اعزام نماینده از طرف ناصر نزد خان مغول و علنی شدن دشمنی خلیفه مسلمین با خوارزمشاه و دادن اطلاعات در باب اوضاع و احوال ممالک اسلامی قطعاً اگر صحت داشته باشد در تصمیم چنگیزخان برای حمله به قلمرو خوارزمشاهیان بی تأثیر نبوده است. گرچه بعضی قبول چنین اقدامی را از طرف خلیفه یعنی ترغیب و تشویق چنگیزخان و به طور کلی اعمال نفوذ خارجی را در این حمله بعید می‌دانند، اما نمی‌توان گفت که از خلیفه‌ی به اصطلاح سیاست‌باز و توطئه‌گری مانند ناصر این اقدام غیر ممکن بوده است، به خصوص که در آن تاریخ هنوز کسی از قدرت واقعی مغولان اطلاعی نداشته است. ناصر خلیفه‌ی کینه‌جو حتی پس از آن که مغولان نیروهای خوارزمشاه را تار و مار کردند و خود سلطان محمد هم فراری شد و درگذشت، باز نسبت به فرزند دلیر او سلطان جلال‌الدین خصومت می‌ورزیدند و متوجه‌ی عاقبت کار خود نبودند. وقتی سلطان جلال‌الدین از هندوستان مراجعت کرد و برای مقابله با مغولان در سال 621/1224 از خلیفه درخواست کمک نمود خلیفه‌ی مغرض نه تنها هیچ گونه کمکی نداد، بلکه امراء و سلاطین دیگر را به سرکوبی او تشویق کرد، در حالی که اگر به جای خصومت و دشمنی برای دفع مغولان به همکاری و معاضدت می‌پرداخت شاید می‌توانست مسیر تاریخ را تغییر دهد و از مصائب حمله و هجوم مغولان تا اندازه‌ای بکاهد.
سلطان محمد خوارزمشاه قبل از آن که برای تأمین نظر خود به قوه قهریّه متوسّل شود بر آن شد تا در دنباله‌ی اقدامات قبلی یک بار دیگر با اعزام نماینده‌ای به بغداد رسماً به خلیفه خاطرنشان کند که نام او را در خطبه داخل نماید، یعنی تلویحاً از خلیفه بخواهد که از اقتدار سیاسی و غیر مذهبی خود به نفع خوارزمشاه، مانند دوران آل بویه و سلجوقیان صرف نظر نماید. سلطان محمد بدین منظور قاضی مجیرالدین عمربن سعد خوارزمی را که اختصاصی تمام به حضرت داشت و چند نوبت رسالت بغداد کرده بود به نمایندگی خود روانه‌ی بغداد نمود. اما خلیفه درخواست سلطان را کما فی‌السابق به عنوان آن که جایز نیست که بر زبر دارالخلافه متحکمی باشد و حق تعالی به سلطان ممالکِ واسعه و اقالیم متباعده عظیمه ارزانی داشته است و قلمرو وسیعی در زیر حکم اوست، رد کرد. ناصر خلیفه‌ی عباسی در پاسخ و برای متقاعد کردن سلطان محمد، عارف و حکیم ایرانی شیخ شهاب‌الدین سهروردی را به نمایندگی خود به همدان نزد سلطان محمد اعزام داشت.
سلطان محمد در مبارزه‌ای که با خلیفه در پیش گرفته بود می‌دانست که به مردم سنّی مذهب اتباع خود نمی‌تواند متّکی باشد و این مردم از خلیفه پشتیبانی خواهند کرد، بنابراین شخصی را که می‌خواست به خلافت بنشاند می‌بایست شیعی مذهب باشد. در اجرای این منظور سیاست تحبیب از شیعیان را در پیش گرفت و از مقامات شیعی مذهب قلمرو خود فتوایی مبنی بر محکومیت خلیفه به دست آورد. به این ترتیب سلطان محمد خوارزمشاه خود را مجاهد در راه اسلام قلمداد کرده بود که ناصر خلیفه عباسی با او به مخالفت پرداخته است. سلطان محمد طبق این فتوا که صریحاً خلفای عباسی را غاصب خوانده و خلافت را حق آل علی (ع) دانسته بود، الناصرالدین الله را مخلوع اعلام نمود و دستور داد نام او را از خطبه و سکه‌ها حذف کنند. شخصی را که نامزد خلافت کرده بود سید علاءالملک ترمذی نام داشت و از سادات حسینی بود. سلطان محمد برای برکناری ناصر و به خلافت رساندن سید علاءالملک و خاتمه دادن به کانون خطری که همیشه از طرف غرب موقعیت او را به مخاطره می‌انداخت در زمستان سال 614/1217 یعنی مقارن ایامی که روابطش با چنگیزخان سخت تیره شده بود نیروهایی را از همدان روانه بغداد نمود. اما این نیروها در کوه‌های کردستان دچار سرما و طوفان و برف شدند و تلفات سنگینی به آن‌ها وارد گردید و یقایای آن مورد تجاوز و دستبرد کردهای هکاری و ترکمان‌ها قرار گرفتند و فقط تعداد کمی از آن‌ها توانستند نزد سلطان باز گردند. این واقعه یعنی اعزام نیرو برای سرکوبی خلیفه‌ی اسلام و گرفتاری مصیبت شدن آن‌ها باعث گردید که در نزد سنی مذهبان به حیثیت سلطان محمد سخت لطمه وارد شود و موجب نفرت بیشتر مؤمنین نسبت به او گردد، زیرا در هر صورت خلیفه در میان مسلمانان از نفوذ معنوی برخوردار بود. مردم متدّین این ناکامی را مجازاتی تصور می‌کردند که خداوند به واسطه‌ی توهین به مقام مقدس خلافت بر نیروهای سلطان نازل کرده است. مقارن آن ایام به علت سرکشی اقوام صحرانشین ماوراءالنهر سلطان محمد مجبور شد به خراسان باز گردد، اما باز دست از دشمنی با خلیفه برنداشت. چنان که در فوریه سال 1218 (ذی‌القعده سال 614) وارد نیشابور گردید بی درنگ دستور داد نام ناصر خلیفه را از خطبه حذف کنند و در شهرهای دیگر یعنی مرو و بلخ و بخارا و سرخس نیز همین کار را کرد. البته بعضی نواحی و شهرها مانند خوارزم، سمرقند و هرات از قبول اجرای این دستور سرپیچی کردند. خلاصه این اختلافات و دشمنی بین دو رهبر مسلمان و یا به تعبیری دیگر گره کور سیاست در جهان اسلام همچنان ناگشوده باقی ماند تا فاتحی که به قول نویسندگان کتاب «قلب آسیا» فردی مانند اسکندر مقدونی که به تاریخ جهان تحرک تازه‌ای بخشید وارد صحنه گردید و طومار زندگانی آنان و جانشینان آن‌ها را درهم پیچید و فصل تازه‌ای در تاریخ این قسمت از جهان گشود.»[2]
توصیف این موارد بیانگر عمق اختلافات تا زمان مستعصم و توجیه کننده‌ی علت همکاری و مشاوره‌ی منطقی و به حق برخی ایرانیان با هلاکوخان در براندازی این دودمان می‌باشد. البته لازم به ذکر است که نقش و همکاری وزرا و دیوانیان ایرانی در سقوط خلافت عباسیان وجود داشته است، ولی باید عامل اصلی سقوطشان را به عملکرد و رفتار خودِ خلیفه و اطرافیانش نسبت داد. در این زمینه دیدگاه و قضاوت مردم نسبت به خلیفه و اطرافیانش بیانگر این امر است، زیرا «در یک چنین زمانی که بغداد از سوی تاتار تهدید می‌شد مردم در اضطراب دائم به سر می‌بردند و از بی خبری خلیفه در رنج بودند. برای وی نامه می‌نوشتند و در آن انواع تهدیدها و دشنام‌ها و شعرهای هجوآمیز به کار می‌بردند. این نامه‌ها را معمولاً در پیرامون درهای دارالخلافه می‌افکندند. باری شعری نوشته بودند که مفهوم آن چنین بود: به خلیفه بگو بس است. چیزی را که نمی‌خواستی به سرت آمد. آگاه باش که انواع مصیبت‌های عجیب بر تو نازل شده است. برخیز، وگرنه هلاکت و نابودی تو را فرا می‌گیرد و هم شکست و بی آبرویی و ضرب و غارت و چپاول نصیب تو می‌شود.»[3] در عیاشی و نالایق بودن مستعصم هیچ شکی وجود ندارد و همه به آن اذعان دارند، ولی جای تعجب در این نکته است که چرا برخی بر نابودی حاکمی که عملکردش سراسر مکر و حیله و فساد بوده است حسرت می‌خوردند. چنان که در شرح حال وی در تاریخ وصاف آمده است: «مصدوقه‌ی تشبیب آن است که خلیفه المستعصم بالله، ابو احمد عبدالله بن المستنصر، از زمره‌ی خلفای بنی عباس، به مزید خفض (فتح کردن) عیش و امداد تنعّم و ترفّه و کثرت اموال و نفایس ذخایر و اعلاق جواهر ممتاز بود و به شوکت و عظمت و خیلا (غرور و گردنکشی) و تکبّر مشهور و مذکور. شُرفات و غرقات و ایاوین دارالخلافه با کیوان تقابل و با سماکَیْن تناصل می‌نمود و از غایت آراستگی به ثیاب (جامه‌ها) مذَهّب و مُرصّع. چهارصد خادم به خدمت درگاه مشغول بودند؛ با آن که مَحرمیّت حرمِ باحرمت دارالخلافه نداشتندی و هیچ آفریده‌ای را از ملوکِ ایام و صَنادید انام و اشراف اطراف و اعیان زمان، در حضرت خلیفه بار نبودی، ولی پیش قِباب مجد و معالی را، سنگی به مثابه‌ی حجرالاسود انداخته و طاقی اطلس سیاه از مخرجه، بر صفت آستینی فروگذاشته. از سلاطین و ملوک اطراف، کسی که به سُدّه‌ی سِدره‌ی طاق عزّت و عتبه‌ی علیّه‌ی خلافت، تشرف جُستی، آن آستین را چون دامنِ کسوتِ حرمِ معظّمْ زیارت کردی و آن حجر را مانند محاجر بتانْ بوسه دادی و مراجعت نمودی.»[4]
در چنین سیستم حکومتی که فردی ضعیف و متزلزل رهبری آن را هدایت می‌کند و هر کس به دنبال منافع خویش می‌باشد فروپاشی آن امری طبیعی است. روایت است که در این موقعیت حساس هر یک از امرا و بزرگان به واقع دریافته بودند که به سرکردگی این امیر خیالباف راه به جایی نخواهند برد و در صدد آن بودند که شخص دیگری از خاندان عباسی را به جای او بنشانند. عباس اقبال در بخشی از زندگی مستعصم می‌نویسد او تا آخرین لحظه از جانب مغول احساس خطر نمی‌کرد و می‌گفت بغداد مرا کفایت می‌کند. «خلافت عباسی را از سال 640 به بعد ابو احمد عبدالله ملقب به المستعصم بالله داشت و او که سی و هفتمین و آخرین خلیفه از خاندان عباسی است مردی بود متدین و نیکوکار و آرام طبع و عفیف و خوش اخلاق و کتاب دوست و خوش خط، ولی بی عزم و سست رأی و بی اطلاع از امور سیاست و مملکتداری؛ هیچ گاه از حقایق مسائل مطلع نمی‌شد و هیچ کس از او واهمه و هراسی در دل نداشت. اکثر ایام او به سماعِ اغانی و ملاقات زنان و مردم مسخره می‌گذشت و یا روزگار خود را بدون استفاده صحیح در کتابخانه شخصی می‌گذراند. با آن که مغول در پشت دروازه‌ی بغداد بود به جای تدبیر کار ایشان به سلاطین اطراف نامه می‌نوشت و از ایشان نوازنده و سازنده می‌خواست و فرومایگان را بزرگترین مشاغل درباری و دیوانی خود و ریاست و حکومت می‌داد. درباریان او همه از اراذل ناس بودند و بر وجود خلیفه استیلای کامل داشتند و جز مؤیّدالدین محمد بن العَلقَمی وزیر او بقیه مردمی بی کفایت و سست عنصر و مغرض بودند و خلیفه‌ی بی تدبیر را به هر طرف که میل می‌کردند، می‌کشیدند و اسباب ضعف کارها فراهم می‌ساختند. عادت خلفای اخیر بنی عباس تا عهد المستنصر این بود که پسران خویش را از راه احتیاط حبس می‌کردند. مستعصم این ترتیب را رعایت نکرد و سه پسر خود را آزاد نمود و پسر بزرگتر او از ضعف پدر استفاده کرد و در بغداد مرتکب خرابکاری‌ها و بی رحمی‌هایی شد که همان‌ها نیز به برافتادن خاندان عباسی کمک کرد. از ابتدای خلافت مستعصم تا رسیدن هلاگو به حدود بغداد شانزده سال گذشت و با این که هر روز خبر وصول عساکر مغول می‌رسید خلیفه‌ی بی خبر عشرت پرست به هیچ وجه در صدد چاره جویی برنیامد و درباریان مغرض غافل به جای مآل اندیشی و تذکر احوال مسلمین خوارزم و ایران و روم همه وقت اخباری را که می‌رسید در پیشگاه خلیفه بی اساس و خالی از اهمیت و اعتبار جلوه می‌دادند و خلیفه هم در صدد نبود که یا دامن همّت به کمر زده و با جمع کردن قشون و کمک گرفتن از ملوک اطراف به جلوگیری از هلاکو بپردازد و یا لااقل با فرستادن تحف و هدایا و قبول ایلی از پیشرفت مغول و عاقبت وخیمی که این کار در بر داشت جلوگیری نماید و هر وقت که با او از آمدن مغول به طرف عراق گفتگو می‌کردند، می‌گفت بغداد مرا کفایت می‌کند در صورتی که من از بلاد دیگر بگذرم، مغول در بند گرفتن این شهر که منزل و مقام من است نخواهند بود.»[5]
در هر صورت سرنوشت این فرد طمّاع و خوشگذران توسط هلاکوخان مغول رقم خورد و چگونگی قتل وی را بدون ریختن خونش به صور مختلف نقل کرده‌اند. با این اوصاف جای تأمل و تعمّق است که او در همان لحظات ابتدایی حمله به بغداد کشته نشد و چند روزی را شاهد فروپاشی خانواده و قتل فرزندانش بود تا درد و رنجِ ستم‌هایی که بر دیگران وارد کرده بود، تجربه و احساس کند.
[1] - هجوم اردوی مغول به ایران، نوشته عبدالعلی دستغیب، نشر علم، 1367، ص 216
[2] - امپراتوری مغول و ایران، دکتر ابراهیم تیموری، انتشارات دانشگاه تهران، 1377، برگرفته از صفحات 149 تا 157
[3] - منحنی قدرت در تاریخ ایران، تحقیق عزیزالله کاسب، چاپ تابش، 1368، ص 217
[4] - تاریخ وصاف، تألیف عبدالله بن فضل الله شیرازی، متن کامل و ویراسته به اهتمام دکتر احمد خاتمی، نشر علم، 1401، جلد اول، ص 46
[5] - تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، عباس اقبال آشتیانی، انتشارات امیرکبیر، چاپ ششم، 1365، ص 178
6- تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 254