همان گونه که قبلاً نیز اشاره گردید مغولان فاقد اصول ادیان رسمی دیگر جهان بودند، ولی به خدای یگانه و آفرینندهی آسمان و زمین به نوعی دیگر اعتقاد داشتند. به عقیدهی آنان خدای یکتا فرمانروایی روی زمین را به آنها اعطا کرده و خانهای قبایل رسالت این مأموریت را داشتند که توسط شمنها ارادهی خالق را به فعل مبدّل کنند. در این راستا ترویج خرافات در جهت بهرهگیری و مشروعیت بخشیدن عقاید شمنی برای تحکیم سیستم قبیلهای و حفظ منافع خانها را نمیتوان نادیده گرفت، چنان که چنگیز هم بهره برد. به یقین رفتار مغولان تحت تأثیر این افکار شکل گرفته و باید بر این معیار مورد ارزیابی قرار گیرد. «صُورِ عبادت نیز در نزد آنها بسیار ساده بود. آنان خورشید و به خصوص خورشید طالع، ماه و دگرگونیهای مختلف آسمان را ستایش میکردند و تصوّر اژدهایی در این جریان نقش بسیار مهمی را به عهده داشت. پرستش خورشید مغولان را متوجه جنوب میکرد. آنان در هنگام خسوف و کسوف طبلها را به صدا درمیآوردند تا نیروهای شیطانی را تار و مار کنند. آنان همچنین زمین را به عنوان مادر همهی موجودات تعظیم و تکریم میکردند. مغولان برای پرستش خورشید به سمت جنوب سه بار به حالت رکوع درمیآمدند و در عین حال انگشتهای میانه را به کف دست میچسباندند و سق (نفرین کردن و لعنت فرستادن) میزدند. آنان به مناسبتهای مختلف نوشابههای گوناگون را نثار خدایان میکردند، به این ترتیب که ظرفهای مملو از نوشابه را با ادای وردی به هوا پرتاب میکردند. سوگند آنان در هنگام عقد قرارداد به این ترتیب بود که از ظرفی که گاه گاه سکهای زرین در آن قرار داشت خون میآشامیدند. مغولان موظف بودند چنان چه به یکی از همقسمان و یا بستگان آنان مورد تجاوز قرار گیرد انتقامجویی کنند، اما این رسم در زمان چنگیزخان رفته رفته رو به فراموشی نهاد. علاوه بر خدای یگانه که او را عقل کل میپنداشتند بتهایی از نمد ساخته بودند و برای تکثیر گلهها هدایایی نثار آنان میکردند و نیز از آشامیدنیهای خود به پیشگاه این بتها میریختند. گاه گاه نیز دهان آنان را با چربی و نیز با غذاهایی که خود میخوردند چرب میکردند. بعدها برای آن که به قوانین چنگیزخان نیرو بخشند او را نیز در میان خدایان جای دادند.
در میان مغولان از توتمیسم نشانی نیست. شمنها نقش مشاوران روحانی را به عهده داشتند. آنان روی هم رفته خرافات را رواج میدادند و خود را با جادوگری سرگرم میکردند. جادوگری در انحصار آنها بود و چنان که دیگران به این کار میپرداختند آنان را سرزنش میکردند. از آن جا که مغولان از جادوگری بیم داشتند جادوگران را سخت عذاب میدادند. شمنها زمان را محاسبه میکردند و اجازه داشتند که پیوسته در نزدیکی چادر قاآن عبادتگاهی برپا کنند. سرکردهی آنان (بیگی) طبق قانون چنگیزخان میبایست جبهای سفید به تن کند و به روی اسب سفیدی بنشیند و در مجالس عمومی نخستین جا به وی تعلق گیرد. شمنها خصوصاً به عنوان پیشگو نقش مهمی داشتند و تعیین میکردند که اردو در چه محلی برپا شود و از آینده خبر میدادند. آنان از جمله سه عدد استخوان گوسفند را به آتش میافکندند؛ چنان چه قطعات استخوان در طول آتش میجهید نشانهی نیک و چنان چه در عرض و یا بیرون میجهید نشانهی بد بود. اباقا نیز در سال 668 ه.ق این روش را به کار بست. از این گذشته برای پیشگویی به تخم مرغ، گوشت و اسب توجه میکردند و در مورد اخیر به خصوص شیههی اسب (همان طور که در مورد داریوش اول نیز پیش آمده است). به این گونه پایان حملات جنگی پیش بینی میشد، اما سرنوشت نوزادان را نیز میخواستند از این راه تعیین کنند. در کنار این شیوههای عبادت دستورات مذهبی و عقاید خرافی دیگر که برپایهی دین استوار بود در مغولستان روی برخی از تشکیلات زندگی روزمرهی مردم اثر گذاشته بود، اما در ایران از چنین تأثیراتی دیگر نشانهای در دست نیست. علاوه بر محرمات عمومی چون صید و قتل پرندگان جوان، شکست دو استخوان به وسیله یکدیگر، زدن ضربه به اسبان با دهانهی آنها، اصطکاک تیر با تازیانه و یا ایستادن روی تازیانه دستوراتی مشاهده میگردد که ناشی از ترس مغولان در برابر ارواح است و منابع تاریخی از این ترس گزارش دادهاند. به همین سبب در هنگام گرفتن ماه و یا خورشید شیپور مینواختند. حملات جنگی را تنها در آغاز و یا نیمه ماههای قمری شروع میکردند. همچنین ترس از این که پای انسان آستانهی در را لمس کند و یا بازگشت از راهی که انسان رفته است و یا به طور کلی رفتن به اردوگاههای پیشین تا هنگامی که اثر اجاقها در آن دیده میشود، بی تردید با این عقاید مربوط است. میتوان گفت که برخی از این معتقدات مستقیماً با جادوگری ارتباط داشته است.»[1]
این اعتقادات در ظاهر ممکن است از نظر ما خیلی ساده و مضحک به شمار آیند، ولی مبنای بسیاری از رفتار مغولان را شکل میداده و مشکلات بسیاری را در سرزمینهای متصرفی و به خصوص مسلمانان ایجاد کرده است. دکتر شیرین بیانی دربارهی انواع خرافات و تأثیر آن بر رفتار مغولان و برخورد با ادیان دیگر مینویسد: «به جرأت میتوان ادعا کرد که مغولها از خرافاتیترین اقوام جهان بودهاند و هر لحظهی زندگی را با انواع خرافات میزیستند. روبروک مینویسد که مغولها به جز جادوگری و غیبگویی، دینی ندارند. به همین جهت از سحر و جادو به شدت میترسند و به قول رشیدالدین فضلالله، مغول سِحر را به غایت منکر میباشد. جادوگران را نمایندهی شیطان میدانستند و هرگاه معلوم میشد که کسی به سحر و جادو متوسل شده است بی محابا و بی تأمل به قتلش میرسانیدند. در تاریخ موارد بسیاری را میشناسیم که علت مرگ خان یا شاهزاده و یا شخصیت مهمی را جادو دانستهاند. جادوگرِ مسبّب را پس از محاکمه شکنجه کرده و به قتل رسانیدهاند. بر عکس کسانی که میتوانستند باطل کنندهی سحر باشند در نزد مغولان مقامی والا داشتند و میتوان گفت که حکمفرمای واقعی در قبایل همین دسته بودند. تعداد کسانی که با جن و پری در ارتباط بودند در مغولستان، ترکستان شرقی و به تأثیر آن تا منطقهی ماوراءالنهر بسیار زیاد بود. به خصوص زنان که به قول جوینی «دعوی پری داری» میکردند و در ارتباط با اجنّه به شفای بیماران، غلبه بر دشمن و حل سایر مسائل میپرداختند. برای مثال در تاریخ مضبوط است که یکی از خانهای ایلِ نایمان بر جن و انس حکم میرانده تا به حدّی که شیرِ جنیان را میدوشیده و از آن ماست و دوغ درست میکرده و میخورده است. پس از درگذشت این خان، امرای دیگر به احترام خانِ خود گِرد آن کار نگشتند.
امراض به کمک اجنه و خواندن اوراد و افسون و دود کردن بُخور و به نوا درآوردن آلات موسیقی برای دور کردن شیاطین، معالجه میشد. روحانیونِ مخصوص که طبیب نیز بودند با خواندن اورادی درد و رنج را در کاسهای چوبین میشستند و از بدن بیمار بیرون میکشیدند. اطبّا با همین روش به معالجهی اگتای قاآن جانشین چنگیزخان که در بستر موت افتاده بود، پرداختند و تولوی برادر کوچک وی به منظور بهبود قاآن که وجودش در رأس امپراتوری ضروری بود آب درون کاسه را نوشید و از آن مرض درگذشت. یکی از اشتغالات مغولان مراجعه به باطل کنندگان سحر بود که از ایشان میخواستند تا شرّ شیاطین را از سرِ خود و خاندان و قبیلهشان دفع کنند. به سعد و نحس امور و اوقات معتقد بودند و در همهی کارها با جادوگران قبیله مشورت میکردند و تقریباً هیچ کاری از بزرگ و کوچک بدون مشورت ایشان عملی نمیشد. از آن جمله بود کارهای عمدهی مملکتی، چون تعیین زمان جلوس خان بر تخت سلطنت، تشکیل شوراها، شروع یا اختتام جنگ، نامگذاری فرزندان و .... جادوگران برای این امور از چند طریق استفاده میکردند که مهمترین آن علم ستاره شناسی بود و معتقد بودند که همهی افعال بشری تحت تأثیر ستارگان است. حتی به عقیدهی آنها مدتِ سلطنتِ خانان را ستارگان تعیین میکردند. به این جهت ستاره شناسی و ستاره شناسان از مقام و منزلتی خاص بهرهمند بودند به خصوص پس از تماس با چین که این علم نزد چینیان از دیرباز شهرت جهانی داشت. گذشته از ستاره شناسی انواع رموز دیگر نیز برای تعیین سرنوشت امور در نزد مغولان شایع بود که مهمترین آنها فنّ نظر در شانه و شاریل بود. به این قرار که کتف گوسفند را به هنگام اتخاذ تصمیمی در آتش میانداختند و پس از بیرون کشیدن آن از نحوهی سوختن استخوان در مییافتند که انجام آن کار به سود است یا به زیان. اغلب خانان و بزرگان که لازم بود روزانه تصمیمات مهم اتخاذ کنند، خود علمِ نظر در شانه را میدانستند و به هنگام ضرورت از آن استفاده میکردند. چنگیز نیز این علم را میدانست و در مواقع خطیر آن را به کار میبرد. میدانیم که مغولان هیچ گاه به هندوستان تهاجم نبردند در حالی که پس از تصرف ایران شرقی با این سرزمین مهم و ثروتمند هم مرز شده بودند. منابع ما دربارهی علت این مسأله سکوت اختیار کردهاند و تنها گاه گاه به طور مبهم اشاره کردهاند که مصلحت دیده نشد که به هند حمله برند.[2] تنها در طبقات ناصری علت چنین ذکر شده است که چنگیز فأما چندان چه «شانه» میسوخت و میدید اجازت نمییافت که به زمین هند آید. روبروک که خود شاهد عینی بوده است، میگوید: منگوقاآن هیچ کاری در دنیا انجام نمیداد مگر در«شانه» دقت میکردند و نتیجه را میگفتند. «شاریل» را رشیدالدین چنین تعریف میکند که شاریل آوردن، نزد بت پرستان چنان است که چون شکمونی بُرخان را میسوختند، پیش دل او استخوانی شفاف مانند مهرهای نسوزد، و آن را «شاریل» خوانند و زعم ایشان آن است که هر کس که به مرتبهی بزرگ رسیده باشد مانند شکمونی بُرخان چون او را بسوزانند، شاریل او نسوزد. مغولان از اعمالی که به تصوّر آنان شومی به بار میآورد به شدت احتراز میکردند و علاماتی را به سعد و نحس میگرفتند. برای مثال نمونهای ذکر میکنیم: زمانی که اونگ خان رئیس ایلِ کارائیت با چنگیزخان ناجوانمردانه جنگ کرد و در نبرد نهایی گریخت و نزد تنگغوتها رفت، امرای ایل تنگغوت او را گرفتند و کشتند و سرش را نزد خان خود بردند و او به خاطر احترام به خان مقتول آن سر را در نقره گرفت و در بالای تخت خود گذاشت. بعدها هنگامی که تنگغوتها میخواستند با چنگیز وارد جنگ شوند روزی خان به آن سر گفت: سخن بگوی، میگویند در آن حالت سر چند نوبت زبان از دهان بیرون آورد. امرا تایانک خان گفتند که این معنی نا مبارک است. عجب اگر زوال ما نباشد؛ و همچنان بود. میدانیم که سرانجام تنگغوتها به دنبال همان جنگ منکوب شدند و خان آنان کشته و همسرش اسیر شد.
جادوگرانی وجود داشتند که به نظرِ مغولان علاوه بر ابطالِ سحر میتوانستند برف و باران و طوفان مصنوعی ایجاد کنند. این هنر را «یای» و «جدامیشبی» میخواندند. در جبهههای جنگ هرگاه علامت شکست ظاهر میشد جادوگران دست به کار میشدند و باران میطلبیدند و طوفان به راه میانداختند و دشمن را مجبور به عقب نشینی میکردند. در جنگهای ایران نیز چندین بار به این جادو دست زدند. علم «بای» با استعمال «حجرالمطر» انجام میشد که جده یا دیده نام داشت که با به هم مالیدن و یا در آب انداختن آن و خواندن اوراد مخصوص بر آن برف و باران نازل میشد. کسی که این عمل را میدانست «یایجی» یا «یدهچی» خوانده میشد. به روایت منابع به هنگام جنگ اگتای قاآن در چین وقتی که در یکی از عرصهها شکست در کار مغول افتاد شخصی از ایل قُنقلی که جزء سپاه بود و این فن را میدانست در تابستان باران و برف نازل کرد. و چون سپاهیان چینی تجهیزات زمستانی همراه نداشتند شکست خوردند و گریختند. با آن چه گذشت میتوان چنین استنتاج کرد که مغولان به دلیل بیم خرافی خود از سحر و جادو و به طور کلی از طبیعت، پس از بسط و گسترش حکومت و برخورد با مذاهب دیگر مانند بودایی، مسیحی و اسلام نه تنها روحانیان آن ادیان را محترم داشتند و با کشیشان مسیحی، رهبانان بودایی، ساحران تائوئی، لاماهای تبتی و روحانیان مسلمان روابط حسنه ایجاد کردند و آنان را عزیز و محترم داشتند، بلکه با اعتقادات همهی مردم با گذشت و اغماض برخورد کردند، زیرا میخواستند به زعم خود از نیروی خارقالعادهی همه ادیان به نفع سلامت جسم و روح و دفع شرّ و خلاصه کلیّه امور دنیوی خود سود جویند. زمانی که بر اثر تماس با دنیای متمدن این ترس خرافی مغولان شمنی تا حدی تخفیف یافت و به تدریج به سردی گرایید و به قول رنه گروسه اخلاف چنگیزخان دارای تعصب مذهبی شدند و گذشت و اغماض جای خود را به تعصب بخشید.»[3]
[1] - تاریخ فرهنگ و تمدن ایران، دوره مغول، تألیف و گردآوری عباس قدیانی، چاپ چهارم، 1378، صص 74 تا 76
[2] - یکی از دلایل عدم حمله به هند و اروپا به خاطر پیش بینی جادوگران شمنی بوده است که آن را بد یمن اعلام کرده بودند و علت این امر میتواند ناشی از نفوذ و بهرهبرداری مبلغان مذهبی بودایی یا مسیحی باشد.
[3] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد اول، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، صص 18 تا 22
4 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 321
برداشت و جهان بینی مغولان در شناسایی آیین شمنی قرار دارد و آنها با خواندن اوراد و نیایشها در جهت کسب رضایت ایزدان رؤیایی خود بودند. ضرورت این اطلاعات میتواند پاسخگوی بسیاری از علل رفتار مغولان باشد، زیرا تأثیر محیط و فرهنگ هر منطقه را بر عقاید و رفتار افراد نمیتوان انکار کرد و مغولان نیز از این امر مستثنی نبودند. دکتر شیرین بیانی در توصیف آیین شمنی مینویسد: «دین مغولان که آن را آیین شمنی نامیدهاند از دین سایر اقوام ساکن استپهای جنوبی روسیه و قسمت غربی منطقهی آسیای میانه جدا نبوده است. آیین شمنی عبارت بوده است از نوعی یگانهپرستی ناقص که در آن ایزدان گوناگون با مرتبههای پایینتر در نگاهداری و نظم کائنات با خدای یکتا سهیم شناخته میشدند؛ و بتهای گوناگونی به عنوان مظاهر این ایزدان پرستش میشده است. به علاوه در این آیین ارواح نیک و ارواح پلید، فرشتگان و اهریمنان در زندگی روزمرّه اهمیّت اساسی داشتهاند. خرافات و جادوگری به منزلهی عاملی برای مصون ماندن از مصائب و چشم زخمها و ایمن ماندن از بلایای آسمانی و زمینی، چون رعد و برق، زلزله، سیل، قحطی، بیماری و غیره در میان مغولان رواج داشته و یکی از ارکان اساسی و اصلی اعتقادات دینی آنان بوده است. بدیهی است که نمادهای ادیانِ قبایلِ نخستین چون فتیش، توتم و تابو در آیین شمنی مشاهده میشود. شمنها که بهتر است آنان را جادوگر یا روحانی – پزشک بنامیم برگزاری تشریفات دینی و انجام دادن عملیات ساحری و معالجهی بیماران روانی و جسمی را به عهده داشتهاند و چون سراسر زندگی روزمرّهی مغولان آکنده از خرافات و تلاش در دوری گزیدن از بلایا و دفع ارواح پلید بوده است، این عده بر امور زندگی آنها مسلط بودهاند و زعمای واقعی ایلات را رؤسای روحانی تشکیل میدادهاند. در نزد پیروان آیین شمنی دنیای مردگان نه تنها شامل دنیای روحانی، بلکه در برگیرندهی جهان جسمانی نیز بوده است و آنان بر این عقیده بودند که فرد پس از مرگ، زندگی را همچنان تا ابد ادامه میدهد. به این ترتیب بهشت و دوزخ به تعبیر سایر ادیان در نزد آنان مفهومی نداشته است. مغولان با چنین طرز تفکر مذهبی و فرهنگ مابعدالطبیعی حکومت خویش را پیریزی کردند و برای تسخیر سرزمینهای بزرگ و متمدنی که فرهنگهای ریشهدار و پر بار داشتند، از مغولستان پای بیرون گذاشتند. آنها روحیهی خرافه پرستی را به همراه خود برای ملل متمدن به ارمغان بردند.
به طور کلی میتوان گفت که مغولان قبل از تماس با دنیای خارج و تا زمان تشکیل حکومت منطقهای خود به یگانه پرستی ناقصی معتقد بودند و خدای بزرگ جاودانی را که خود اصطلاحاً «تاب تانگری» به معنی خدای مطلق و خدای تعالی مینامیدند پرستش میکردهاند. آنان آسمان جاویدان یا مونگکا تانگری را نمودار و مظهری از او میدانستند و مورد ستایش قرار میدادند. «آسمان آبی جاویدان» در نظر آنان نیرویی نهانی و ایجاد کننده و اداره کنندهی کائنات بوده است و به همین دلیل عناصر و جلوههای گوناگون آسمان چون خورشید، ماه، ستارگان، کسوف، خسوف، رعد و برق را پرستش میکردند. مغولان با وجود اعتقاد راسخ به آسمان آبی جاویدان یا خدای یگانه که در ماورای طبیعت وجود داشت و کل طبیعت مظاهری از او بود، بتهایی از آن خدا و سایر ایزدان ساخته بودند و در خانههای خود نگاه میداشتند و هر یک را در مواقعی خاص پرستش میکردند. این تعارض یعنی خداپرستی از یک سو و بت پرستی از سوی دیگر به دلیل جهان بینی خاص آنان بود که چون در وضع اقلیمی سخت و در منطقهای دور دست و جدا از سرزمینهای متمدن میزیستند به منظور رویارویی با مصائب و سختیهای زندگی و به سبب عدم دسترسی به آسمان احساس نیاز مبرمی به پشتیبان و نگهبانی ذواتِ قابل لمس و نزدیک به خود میکردند. از این رو خدا و مباشرانش را از آسمان به زمین و به چادرهای خود کشیده بودند تا در کنار آنان احساس آسایش و امنیت کنند. به همین دلیل است که بسیاری از کسان حتی آنان که خود از مغولستان دیدن کرده بودند به اشتباه مغولها را صرفاً بت پرست دانستهاند.
اعتقادات مذهبی مغولان که از زندگی ایلی و اقتصاد شبانی نشأت یافته بود با وجود شباهت به معتقدات سایر ایلهای پراکنده در جهان از ویژگیهای خاصی بهرهمند بود که آن را از همردیفان خود متمایز میکرد. از نظر آنان مانند همهی اقوام دیگر خورشید مقام و منزلتی خاص داشت و مورد ستایش و تکریم فراوان بود. به هنگام نیایش «آسمان آبی جاویدان» کمربند را میگشودند و به گردن میآویختند. کلاه از سر برمیداشتند و در حالی که به سینهی خود مشت میکوبیدند نُه بار رو به خورشید نماز میبردند و با خواندن دعایی خاص شراب نثار زمین میکردند. به سبب بزرگداشت خورشید، سمت جنوب از جهات دیگر مهمتر بود و سمت چپ مهمتر از سمت راست، زیرا جهت چرخش خورشید از چپ به راست است. با این طرز تفکر همواره خانان بر تختی جلوس میکردند که رو به جنوب نهاده شده باشد. درِ ورودی چادرها به سمت جنوب گشوده میشد و درِ به سمت جنوب روی پاشنه میچرخید. مغولان معتقد بودند که خورشید مادرِ ماه است، زیرا به آن نور میبخشد. از خسوف و کسوف به شدت بیم داشتند و آن را نتیجهی خشم ابلیس و ارواح پلید میدانستند و با طبل زدن و تنبور به صدای بلند ارواح خبیثه را دور میکردند. ماه را اصطلاحاً سالار بزرگ میخواندند و به ستایشش میپرداختند. در اول هر ماه و یا در شب چهاردهم روح ابلیس را احضار میکردند تا با نثار هدیه و خوراک به وی از خود دفع شرّ کنند. مغولان از زندگی جاویدان و بهشت و دوزخ به تعبیر ادیان بزرگ بی اطلاع بودند، ولی به طور کلی اعتقاد داشتند که پس از مرگ در دنیای دیگری زندگی خواهند کرد و هرچه در این دنیا میگذرد در آن جا نیز هست. به این ترتیب قایل به وجود روح و جاودانگی آن بودند و همچنین اعتقاد داشتند که روح در خون قرار دارد و یا به تعبیر دیگر روح، عصاره و جوهر خون است. حتی به نوعی تناسخ نیز ایمان داشتند که باید احتمالاً آن را ناشی از نفوذ افکار و عقاید بودائیان دانست. چون عقیده داشتند که روح در خون جای دارد، در خونریزی دقت میشد و معمولاً خویشان خانان را به هنگام ارتکاب جرم و محکومین به مرگ و نیز دشمنی را که شخصی مهم و بزرگ بود به گونهای میکشتند که خونش ریخته نشود تا روح از بدن او خارج نگردد. در چنین مواقعی اغلب با گذاشتن مجرم یا دشمن در لابلای نمد و مالیدن او تا حدّ جان دادن و یا خفگی در آب یا دوختن منافذ وی، او را میکشتند. در دوره مغولان از این گونه اعدامها نمونههای بسیار در دست داریم که مهمترین آنها قتل خلیفه عباسی به دستور هلاکو است.
مغولان در اعتقادات شمنی خود به عناصر طبیعی چون درخت و حیوانات احترام خاصی قائل بودند. از جلوههایی که برای آنان حالت تابو یا ممنوع داشت عبارت بودند از خوردن برف، شستن رخت و تن و ظروف فلزی در آب بهار و تابستان، ضربه زدن به اسب با دهانه، ایستادن روی تازیانه، لمس کردن در به وسیلهی پا، اردو زدن در جایی که هنوز آتش اردوی قبلی روشن بود، فرو بردن چاقو در آتش و درآوردن غذا از ظروف با چاقو و صید پرندگان کوچک و از این قبیل. در آیین شمنی و یا ادیان دیگر اعتقاد بر دنیای مردگان جایگاه خاص دارد. بر اساس عقیده آنان مردگان دنیایی مخصوص به خود داشتند که تقریباً شبیه دنیای زندگان بود. مغول به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشت، ولی این اعتقاد با وجود اتکا به مابعدالطبیعه جنبهی کاملاً زمینی داشت. در آیین شمنی باور بر این بود که انسان پس از مرگ زندگی جسمانی و روحانی را در زیر زمین ادامه میدهد؛ بدون این که از بهشت و جهنم و از داوری خیر و شر و اعمال نیک و بد خبری باشد. به طور خلاصه در نزد مغولان مرگ ادامه زندگی در دنیای مردگان بود و به همین جهت مرده به فراخور و وضع طبقاتی و اقتصادیاش در گور خود دَم و دستگاهی داشت. بعد از فوت افراد مراسم خاصی انجام میگرفت و به منظور خیرات نسبت به ثروت متوفی اسب و یا اسبانی را میکشتند و بر سر چوب میکردند و بر سر گور او میآویختند تا پرندگان گرسنه از آن بخورند و سیر شوند. این مراسم را اصطلاحاً «قویلغان» میخواندند. نسبتهای خویشاوندی که در دنیای زندگان وجود داشت در دنیای مردگان نیز همچنان حفظ میشد. مثلاً معتقد بودند که زن پس از مرگ به نزد اولین شوهر خود باز میگردد. به همین دلیل بود که پسر پس از مرگ پدر حق داشت همهی زنان پدر به استثنای مادر خود را به همسری بگیرد. گاه اتفاق میافتاد که پسری از یک خانواده و قبیله، و دختری از قبیلهی دیگر که در میگذشتند و افراد دو خانواده تصمیم میگرفتند آن دو را پس از مرگ به ازدواج یکدیگر درآورند. تشریفات کار چنین بود که روی چند تکه کاغذ چند صورت انسان و چند شکل حیوان و لباس و اثاثیهی منزل میکشیدند. سپس این کاغذها را با قبالهی ازدواجی که تدوین میکردند، میسوزانیدند و معتقد بودند که دودی که از شعلهی کاغذهای منقّش برمیخیزد به آسمان میرود و قباله و اثاث زندگی را برای دو جوان به دنیای دیگر میبرد. پس از انجام این مراسم دو خانواده خویشاوند تام و تمام میشدند.
در نزد مغولان روحانیان طبقهی خاصی را تشکیل میدادند که نه تنها بر روح مردم، بلکه بر جسم آنان نیز فرمانروایی داشتند و ممتازترین و قدرتمندترین طبقهی جامعه ایلی بودند. این طبقه از گروههای مختلفی تشکیل میگردید که هر یک وظایف دینی خاصی را به عهده داشت که این وظایف به درجات متعدد تقسیم میشد. روحانیان دین شمنی یا شمنها به مغولی بوغا و به ترکی قام نامیده میشدند که به معنی جادوگر- پزشک یا ساحر- روحانی است. ولی هر جادوگر و یا پزشکی نمیتوانست یک شمن باشد. جوینی قام را چنین توصیف میکند: دانندگان علمِ سحر را قام میگفتهاند که دعوی میکردهاند شیاطین مسخّر ایشاناند، و از روزن خرگاهشان با آنان ارتباط و ارواح شریر با آنان الفتی داشتهاند. عمدهترین مشغلهی شمنها غیبگویی، طبابت، جادوگری و ستاره شناسی بود. حدوث کسوف و خسوف را پیشبینی میکردند و وقتی که یکی از آن دو حالت اتفاق میافتاد آلات موسیقی خود را به نوا درمیآوردند و صداهای بلند و هیاهو سر میدادند و پس از اتمام کار به عیش و نوش و شرابخواری و شادی میپرداختند. برای همهی کارهای کوچک و بزرگ اوقات سعد و نحس داشتند و هر فرد مغولی پیش از اقدام به هر کاری، روز و ساعت نامگذاری کودکان، شروع یا اختتام جنگ و حتی اقدام به جنگ از جمله کارهایی بود که با اجازهی قامان صورت گیرد. برای مثال هم اینان دومین تهاجم به اروپا و ادامه جنگ در مجارستان و همچنین تهاجم به هندوستان را خطرناک و ممنوع دانستند و عقیده داشتند که این اقدامات نحوست و شکست به همراه دارد. چنان که گفته شد قامهای بزرگ احضار شیاطین میکردند و اگر خانهای دچار شیطانزدگی میشد از آنان دعوت میشد تا بیایند و دفع شرّ کنند و با شیاطین سؤال و جواب کنند. مراسم این کار مهم چنین بود که در وسط چادری که شیطان در آن حلول کرده بود گوشت پختهای میگذاشتند و قام به شدت به زمین میکوبید و به همان شدت طبل خود را به صدا درمیآورد تا حالتی خلسه مانند توأم با خشمی شدید به او دست دهد و آن گاه بود که شیطان در تاریکی وارد میشد. قام آن گوشت را به او میداد تا بخورد و جواب سؤالات را بدهد. روبروک در سفرنامهی خود از این ماجراها روایات بسیار دارد که نقل آن از حوصله بحث ما خارج است. بتهای خاندان سلطنتی و اشراف و بت بزرگ زیر نظر و نگهبانی شمنها بود و گروهی از آنان کارشان تنها محافظت از بتها بود. احدی به جز آنان حق نزدیک شدن و دست زدن به بتها را نداشت. این ساحران همیشه در اردوی سلاطین و اشراف حاضر بودند و به هنگام کوچ نیز زمان حرکت و محل اردو زدن را تعیین میکردند. میدانیم که جادوگری از جمله گناهان نابخشودنی به شمار میرفت و جزای جادوگران مرگ بود. این که ما «قامان» را ساحر و جادوگر مینامیم به آن دلیل است که ایشان با علم خود دفع سحر و جادو و عوارض ناشی از آن را میکردند. روبروک در سفرنامه خود از جادوگریهایی که در خانوادههای مغولی انجام میشد داستانها نقل میکند. برای مثال میگوید وقتی هوا در غیر موعدِ مقرّر سرد میشد بعضی اشخاص مظنون را از اردوها بیرون میکشیدند و به اتهام این که این افراد به وسیله جادو باعث برودت هوا شدهاند به قتلشان میرسایندند؛ روبروک پس از شرح موارد گوناگون از این نمونهها اضافه میکند این پیشگویان با پیشگوییهای خود جوّ زندگی را تلخ و پریشان میکنند.
با آن چه گذشت میتوان از طرز تفکر مذهبی مغولان و سیر تکاملی آن چنین نتیجه گرفت که تا زمان تبدیل حکومت منطقهای به امپراتوری جهانی، مغولان دین شمنی داشتند و در جوّی خرافهآلود و مالامال از سحر و افسون به سر میبردند؛ ولی پس از آن با گِرد آمدن مذاهب بزرگ تحت سیطرهی امپراتوری سلاطین یکی پس از دیگری در زیر نفوذ روز افزون روحانیان مذاهب گوناگون و با تشکیل جلسات مباحثه و مناظره چشم و گوش خود را بر همهی تفکرات مابعدالطبیعی ملل تابع گشودند. زیرا در نظر آنان هر یک از ادیان به سوی خدا و عالم علوی راه میسپرد و با نیروی خارقالعادهی خود میتوانست پشتیبان و نگهبان معنوی انسانها باشد. برای تأیید این مدّعا گفته قوبیلای قاآن بسیار پر معنا است: بعضی مسیح را میپرستند، بعضی محمد را و بعضی بودا را. ما نمیدانیم کدام بزرگترند. من همه را احترام میگذارم و از همه میخواهم که مرا حمایت کنند. از طرف دیگر هر یک از ملل تابع برای نفوذ در دستگاه حکومت و کسب اعتبار و قدرت از دست رفته از طریق روحانیون خود وارد عرصه شدند و مسابقهای بی امان بین طبقات روحانی ادیان گوناگون در داخل دستگاه و حتی بین افراد خاندان سلطنتی و اشراف مغول درگرفت. در این مسابقه گاهی مسلمانان، گاهی مسیحیان و زمانی بوداییان فاتح میشدند. ولی سرانجام پس از استقرار شاخهای از خاندان چنگیزی در چین و شاخهای دیگر در ایران، بوداییان در چین و مسلمانان در ایران پیروز شدند و آب رفته را به جوی باز گردانیدند. مسیحیت از راه دور توانست تا حدی پای دنیای غرب را به شرق بگشاید. از زمان قوبیلای قاآن جانشین منگوقاآن (به معنی جاودان) که در چین مستقر گردید بوداییان تأثیر خود را بخشیدند و قاآن جدید رسماً دین بودایی را پذیرفت. برادرش هولاکو که در ایران دست اندر کار تشکیل حکومت مغول بود نیز بودایی شده بود. از آن پس آیین شمنی رسمیت خود را در نزد امپراتوری جهانی مغول از دست داد؛ هرچند که هنوز قامان تا حدودی مقام و مرتبهی خاص خود را حفظ کرده و همچنان از طریق جادوگری و طبابت در خدمت دستگاه بودند. با این همه ما نشانههای جهان بینی کهن شمنی را در اندیشه مغولان در طول تاریخ مشاهده میکنیم و معتقدیم که امروزه نیز یک مغول تابع هر نوع اعتقادی که باشد به دلیل حفظ آداب و سنن ایلی در سویدای ضمیر خود دانسته یا ندانسته نفوذی از آیین شمنی را نگاه داشته است.»[1]
[1] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد اول، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، برگرفته از صفحات 2 تا 46
2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 318
خانم خلیلی که در کتاب رواداری فرهنگی عصر مغول تحقیق مفصلی درباره عقاید مذهبی آنان انجام داده است در یک نتیجهگیری کلی از نتایج و تأثیر مماشات حاکمان مغول با ادیان دیگر مینویسد: «تساهل و تسامح مغولان در تعامل با آیینها و مذاهب سرزمینهای مغلوبه؛ موضوعی که گاه چنان بر گستردگی و همیشگی بودن آن در دوران حاکمیت مغولان بر قلمروهای مختلف پافشاری شده است که گویی مغولان هرگز در تعصبات دینی ردّی از خود بر جای نگذاشتهاند. این پژوهشِ فشرده نشان داد که این سخن هرچند تا اندازهی زیادی آرمانگرایانه است و ممکن نیست با واقعیتهای رفتاری و کرداری یاغیان بزرگ تاریخ همخوانی داشته باشد، اما دادههایی هم وجود دارد که نشان میدهد افزون بر یاغیانی که میتازند و میکشند و میروبند، با انسانهایی روبرو هستیم که در هنجارهای زندگی روزمرّه و بعضاً جهانبینی آنها میتوان وجهی «صوفیانه»، آزاد و منعطف جستجو کرد. روشن است که بخشی از این نداشتن تعصّب دینی را باید به فهم و درک ناچیز ذهن سادهی صحرانشینان مغول از مباحثِ پیچیدهی کلامی و دینی و گریز از در غلتیدن در این موضوعات نیز نسبت داد، چیزی که نشان دهندهی اندیشه و جهانبینی بَدَوی آنان است که بالضّروره آنها را به سمت نوعی آزاداندیشی و راحت طلبی فکری سوق میداده است. مغولان تربیت شدگان صحرا بودند و در گسترهی فراخ طبیعت در پیوند با عناصر طبیعی به جهان پیرامون خود مینگریستند. از این رو وقتی به سرزمینی میتاختند دین و آیین خود را به مردم آن سرزمین تحمیل نمیکردند بلکه برعکس، وجهی از رهایی مستتر در معرفت شناسی بدوی خود را به فرهنگ مغلوبان میافزودند و مشتاق بودند دربارهی آیینهای مردم مغلوبه بدانند. در بسیاری از موارد این اشتیاق همراه با یاغیگری و تاخت و تاز بوده و در نتیجه میتوانست تأثیر دیرپایی بر معرفت شناسی و رویکرد مذهبی – سیاسی مغولان بر جای بگذارد، اما از سویی خود به تنهایی از روح آزاد و بیقید مغولان در مواجهه با جهان اندیشههای انسانی حکایت دارد و از دیگر سو رویکرد اعتقادی منعطف مغولان را باز میتاباند؛ تعامل مغولان با مردم سرزمینهای مفتوحه در بسیار از موارد آگاهانه نبود و بر اثر همزیستی درازمدت و به ویژه پس از دورهای ثبات نسبی اتفاق افتاد که کُند، تدریجی و نامحسوس بود. مغولان بنا به دلایل مختلف به پیروان اجازه میدادند بتکدهها و معبد خویش را آزادانه در قلمرو یاغیان غالب بسازند و به راه و رسم خویش باشند و افزون بر این، حتی به آنها اجازه میدادند اندیشهها و باورهای مذهبی و اعتقادی خود را نیز به ولی نعمتان تازه عرضه کنند و آنها را به کیش و آیین خویش فراخوانند. و چه بسیار تجربههای موفقی که در این زمینه در تاریخ روایت شده است. بوداییان، مغولان را بودایی کردند، عیسویان آنها را به کیش خود خواندند و مسلمانان و به ویژه شیعیان موفق شدند با برگزاری جلسات گفتگو و مناظره میان مذاهب توجه ایلخانان را به اندیشه و معرفت شناسی خویش جلب و جذب کنند. این تجربه از آن رو مؤثر و ممتاز تلقی شده است که سرفصل تازهای در تاریخ عقیدتی ایران و ایرانیان پدید آورد.
در متن این کتاب به تفصیل اشاره شد که فرمانروایان مغول چگونه گرایش دینی و مذهبی خود را با الهامات معنوی و رؤیاهایی که دیده بودند و توصیههایی که شخصیتهای دینی در این رؤیاها به آنان کرده بودند و دیگر حالات عارفانه و امور فرا زمینی توجیه میکردند، گویی سران مغول در ادامهی سنّتِ شمنیِ ریشهدار در اندیشههای نیاکان خویش، خود را نمایندگان آسمان بر زمین میانگاشتند که اکنون رسالت الهی در قالب مذهبی دیگر بر دوش آنان افتاده است. این رویکرد را میتوان واکنش تدافعی مغولان به انعطاف و نرمشی دانست که در مقام حاکمان و ولینعمتانِ بزرگِ نوظهور در برابر ادیان و آیینهای دیگر از خود نشان داده بودند. در واقع آنان سستی در اعتقادات نیاکانشان و پذیرش ادیان تازه را با چنین رویکردی توجیه میکردند تا همچنان مقتدر جلوه کنند. در مجموع به نظر میرسد که هرچند مغولان در پذیرش آیینها و مذاهب، فارغالبال، مهربان و پذیرنده بودهاند، وقتی رخت و جامهی آیین تازهای را بر تن میکردند دیگر نمیشد آنان را فرمانروایانی آزاد و تساهل پیشه دانست، بلکه خود حامیان بزرگ آیین تازهای به شمار میرفتند که بدان گرویده بودند و در واقع وظایف خطیر آنها در مقام نمایندگان برگیرندهی آیینهای تازه آغاز میشده است. بدین ترتیب، آنها باید دیگر ادیان را به حاشیه میراندند و آیین خود را رسمیت و عمومیت میبخشیدند و دقیقاً از همین روست که بوداییان با آغاز کار غازان خان ِ نومسلمان دو راه در پیش رو داشتند: پذیرش اسلام یا ترک قلمرو ایلخانان. البته انصاف آن است که به عنوان سخن پایانی تأکید کنیم این حاکمان پس از تغییر دین نیز همچنان ملایمت و انعطاف و روحیهی آزاد صحراگردی آبا و اجدادی خود را پاس میداشتند و آن را منتقل میکردند، اما به دلایل سیاسی میکوشیدند آیین تازه را در سرزمین تحت فرمانرواییشان رسمیت بخشند و در حفظ ارکان و پایههای آن ابرام ورزند. این واقعیت وجه دیگری از چرایی تساهل پیشه بودن مغولان را به میان میکشد که همانا اهمیت و تقدّم ضرورتهای سیاسی بوده است: لزوم برقراری ارتباط و تسلط بر یک تکه از جهان با تعامل فکری سازنده با مدعیان دیگر. در حقیقت مغولان با وجود آن که در ظاهر تنها در کسوت چپاولگرانی غارتگر معرفی و ترسیم میشوند، اما به تدریج میآموزند که برای بقا در جهان پرآشوب و پیچیدهی اطراف خود، جهانی که آن را فتح کردهاند، ناگزیرند آیین و باورهای خود را به خدمت منویات سیاسیشان درآورند. اگر لازم است با فرمانروایان مصر وارد گفتگو و تعامل شوند، پس باید مسلمانانی دوآتشه باشند؛ اگر قرار است مناسبات سازندهای با چین داشته باشند باید آیین بودایی را بپذیرند؛ و اگر قرار است در ایران با چهرهای نیمه معنوی بخشی از تودههای مردم را به خود جذب کنند، باید با نگاه عارفانهی زمان همراه شوند. در آخر باید با احتیاط این انگاره را مطرح کرد که تساهل مغولان و کوشش آنها در پذیرش ادیان مختلف در مدت حاکمیتشان در تاریخ سیاسی و فرهنگی آسیا، باعث به وجود آمدن منظومهی فرهنگی متنوع و جذابی شد که با وجود آن که در هر تکه از این جغرافیای پهناور نامی بر خود دارد و به آیین و دین و مسلکی مشخص وابسته است، اما در آن بارقهها باورهایی را میتوان جست که در آموزههای ادیان و مذاهب مختلفی ریشه دارد که با انعطاف و تسامح مغولان در گسترهای فراتر از زادگاههای خود مطرح شدند و یادگارهایی از مناسک و اعتقادات خویش بر تاریخ فرهنگی و عقیدتی این سرزمینها بر جای نهادند.»[1]
[1] - رواداری فرهنگی در عصر مغولان، نسیم خلیلی، نشر ققنوس، 1397، صص 129 تا 131
2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 309
همان گونه که اشاره شد در کمتر دورهای از تاریخ ایران ایّامی را میتوان یافت که مردم به دور از تعصّبات مذهبی بوده و به سخن دیگر آزادی مذهب را لمس کرده باشند. تنها نمونههای آن در تاریخ پیش از اسلام و عهد هخامنشیان و اشکانیان گزارش شده است. مغولان بعد از تسلط بر ایران و تحت تأثیر دیدگاه مذهب شمنی خود با مذاهب بودایی، مسیحی و اسلام روبرو شدند که با روحانیان آنها روابط حسنه ایجاد کردند، زیرا میخواستند به زعم خود از نیروی خارقالعادهی همهی ادیان به نفع سلامت جسم و روح و دفع شرّ و همچنین امور دنیوی خود سود جویند. تماس با دنیای متمدن بر تضعیف و تخفیف عقاید آنان بی تأثیر نبوده است و کمکم عقاید آنها رو به سردی گرائید و حتی برخی از آنها به سوی ادیان جدید جذب شدند. در طی این تحولات مذهبی دوباره فرهنگ غنی ایران توان و ماهیت خود را نشان داد و با کمک اندیشمندان بزرگ، برخی از حاکمان مغول به دین اسلام و تشیّع پیوستند که ثمرهی آن در دولت صفوی به بار نشست. دکتر منوچهر مرتضوی در شرح این تحولات مینویسد: «در این ایام برخورد افکار به دلایل مختلف از بین رفت، با ضعیف شدن مراکزی که از مذاهب سنّت پشتیبانی میکردند، تازه مسلمانی ایلخانان که پیشتر دینی دیگر داشتند، وجود مذاهب و عقاید گوناگون، اختلافِ امرای مغول در انتخاب دین اسلام یا باقی ماندن به دین اجدادی، تردّد تازه مسلمانان در انتخاب بین تشیع و تسنن و تحیّر تازه سنیان در اختیار یکی از مذاهب اربعهی سنّت همه دست به دست هم داده که محیط آزادی از لحاظ عقاید مذهبی به وجود آورد. محیط و مردم طبعاً تابع پادشاه بودهاند و پادشاه نیز اگرچه تحت تأثیر عقاید مردم و محیط بوده است، ولی چون صفحهی ذهن و اندیشهاش از نقش تعصّب و تقلید ساده بود و سَبق ذهنی و جزمِ فکری و عادتِ ارثی در انتخاب یکی از مذاهب را نداشت و از سوی دیگر برتری مسلّم اسلام را بر مذهب مغول تشخیص میداد به عقل و منطق و مطالعه در پی احسن شعب و الطف و ارجح فرق دین مبین میگشت، به همین منظور و برای کشف چند و چونی مذاهب اسلام بود که ایلخان اجازه میداد علمای مذاهب مختلف اسلام آزادانه و بی آن که بیمی از تکفیر داشته باشند در حضرت سلطنت به بحث و مناظره و ردّ نظر یک دیگر بپردازند. این قاعده محیط آزاد و مساعدی در مباحثات و مناظرات دینی و اظهار عقاید مذهبی به وجود میآورد و بی تردید کمتر دورهای در تاریخ ایران اسلامی سراغ داریم که تا این حد آزادی در بحث و اظهار نظر و دوری از تعصبات حکمفرمای محیط و دربار پادشاه بوده باشد. مناظرات علمای شافعی و حنفی در حضور سلطان اولجایتو و حمایت امیر طرمطاز از تشیع و علاقهمندی اولجایتو به مذهب حنفی و سپس توجهش به تشیع و اعتقاد خواجه رشیدالدین به مذهب شافعی و عنایت غازان خان به تشیّع و ارادتش به خاندان رسول اکرم بدون این که اختلاف عقیدهها موجب بروز وقایع جبران ناپذیر و حوادث خونین بشود مؤید این آزادی و عدم تعصب است. اگرچه هنوز در بین مردم و جامعهی دوره ایلخانی تعصبات گذشته باقی بود، ولی چون این تعصب مذهبی متّکای سیاسی و دولتی نداشت و دربار ایلخانی مخالف چنین خشونتها و تعصباتی بود مجال بروز و ظهور نمییافت. این سیاست آزادی مذهبی مستقیماً و غیر مستقیم کمک فراوانی کرد و علمای بزرگی چون نظامالدین عبدالملک مراغه در مذهب تسنن و علامه حلّی در تشیع ظهور کردند.
رنجش سلطان محمود غازان از کشته شدن علوی به دست اهل تسنن در مسجد جامع به علت این که اقتدا به امامان مسجد را انتقاد کرده و مجدداً نماز خوانده بود و مباحثات آزادانه در حضور سلطان اولجایتو بین مولانا نظامالدین و علمای حنفی و مولانا نظامالدین با علمای شیعه و دلیری امرای مسلمان در جانبداری از تشیع که توجه بدان به عنوان رفض و رافضی بودن ذنب لایغفر شمرده میشد همه حاکی از این آزادی مذهبی میباشد و اگرچه قتل سید تاجالدین آوجی و پسرش به امر سلطان اولجایتو و توطئهی امرای مغول بر علیه سلطان احمد تگودار پادشاه مسلمان و اجتماع بر سر ارغون خان از تضادهای مذهبی و مظاهر تعصبات دینی به شمار میرود، ولی باید در نظر داشت که این قبیل حوادث نتایج جزئی و اضطراری تضاد عقاید مذهبی بوده است و ادعای سابق را در مورد آزادی کلی مذهبی و نبودن تعصبات شدید نقض نمیکند. حتی آن جا که خواجه رشیدالدین در تاریخ مبارک غازانی از تمایل غازان خان به تشیع سخن میگوید، با وجود این که خواجه متمایل به مذهب شافعی بوده است، لحن موافق و تحسینآمیزی دارد و با کمال بی طرفی و علاقهمندی از توجه ایلخان به خاندان نبوت یاد میکند به طوری که اگر خواننده از مذهب و تمایلات مذهبی خواجه آگاهی نداشته باشد تصور خواهد کرد که خود خواجه نیز متمایل به تشیع است و این موضوع نیز آزادگی و بی تعصبی خواجه رشیدالدین و امانت او در نقل مطالب تاریخی و مهرورزی به خاندان رسول در عین حالِ شیعه نبودن حکایت میکند. اگر بیم از سلطان و رعایت مصلحت در دنبالهروی از عقاید غازان خان را دلیل ذکر این مطلب در تاریخ غازانی بدانیم به این نکته توجه نکردهایم که به تصریح خود رشیدالدین، سلطان محمود غازان عادتاً مذهب تشیع نداشت و باطناً به خاندان نبوت مِهر میورزید و این علاقهمندی و مهرورزی جنبهی توجه و تمایل باطنی داشته نه بستگی رسمی و پیروی از تشیع. پس منطقی نیست که تصور بکنیم خواجه رشیدالدین برای تقرّب و خوش آمد ایلخان این سخنان را به میان آورده است آن هم در دورهای که وزیر و ایلخان هر یک به دین خود بوده و کاری به عقیده و دین همدیگر نداشتهاند و حتی امثال خواجه شمسالدین صاحبِ دیوان که گرفتار مصیبت وزارت ایلخانانی چون اباقا خان بودند با وجود بدبینی ایلخان نسبت به مسلمین هرگز دین خود را پوشیده نمیداشتند و لزومی برای این کار نمیدیدند. باید توجه داشت که اگر هم در این دوره تبلیغ و کوششی برای قبولاندن و تحمیل عقیدهی دینی و مذهبی به عمل آمده از طرف وزرا و امرا و علمای مسلمان بوده نه از طرف ایلخان. بنابراین از لحنِ ارادتآمیز خواجه رشیدالدین درباره خاندان نبوت و ستودن غازان در این مورد جز آزادگی و بی تعصبی خواجه و نبودن تعصب و نفاق شدید مذهبی در دوره ایلخانان استنباط دیگری نمیتوان کرد.
توجه و تدیّن ایلخانان مغول به دین اسلام، ایجاد و توسعه حوزههای علمی اسلامی، وزارتِ وزرای ایرانی مسلمان، تشویق و احترام علما، تقویت و اعزاز متصوفه، ترویج فوقالعادهی دانش و فرهنگ اسلامی بر مهاجمان و حتی فاتحان نیرومند مغول حکایت میکند. یعنی مطابق معمول و چنان که در دیگر ادوار تاریخ ایران نیز مشاهده میشود قوم مهاجم و غالب بالاخره در مقابل سیاست و تدبیر و نفوذ معنوی عنصر ایرانی مغلوب و در تمدن ایرانی مستهلک میشود و در دورهی ایلخانان جز یک مشت لغت و اسم و لقب و عناوین مغولی و چند سنّت چنگیزی و چند شجره و نسب نامه و مقداری خاطره از آثار مغول چیزی باقی نمیماند و به راستی هم مغولان چیزی جز همینها نداشتند که به جای ماند. توجه و علاقهای که غازان خان و اولجایتو نسبت به اسلام و احکام اسلام مشاهده میشود و روح حکیمانه و عارفانهای که گاهی از آنان به ظهور رسیده، اگر پرداخته و ساختهی مورخان نباشد، که چنین چیزی بسیار مستبعد مینماید، از دیگر پادشاهان مسلمان دیده نشده یا لااقل کمتر دیده شده است.»[1]
همان گونه که ذکر گریدد از نظر آزاد اندیشی دینی دوران مغول یک حالت استثنایی دارد. تعامل و تقابلِ اندیشمندانِ عقاید مختلف باعث ظهور و تکامل اندیشه و قیامهای مذهبی قبل از اسلام شد و در این مورد به قیام مزدکیان به رهبری پیر یعقوب باغبانی میتوان اشاره کرد که خواهان تجدید عظمت دوران پیش از اسلام بود. این آزادی و عدم حمایت حکومت از تعصبات دینی تأثیر مستقیم یا غیر مستقیم در پیشرفت علوم مختلف داشت. در این میان رشد و اعتلای مذهب تشیع بیشتر از بقیه بود و موجب ظهور علما و دانشمندان بزرگ این دوره از جمله ابو یعقوب یوسف بن زیدالدین علی بن مطهر پدر علامه حلی، سیّدبن طاووس، عزالدین ابوالفضل محمد، قوامالدین ابوالفتوح یوسف العلوی الحسنی، عمادالدین طبری، فخرالمحققین، مولانا حسن کاشی، محمدبن مکی جزینی عاملی، ابن میثم، سید علی همدانی و بسیاری دیگر شد. در دوران ایلخانان و به خصوص غازان خان که مرید شیخ زاهد گیلانی و صوفی بزرگ شده بود سادات جایگاهی والا یافتند چنان که «در جامعهی ایلخانی بیش از هر دوران دیگری کار سادات رونق گرفت. آنان مورد احترام و تکریم قرار گرفتند و به شغلهای مهم دست یافتند. مردم بیش از هر زمان این حدیث نبوی را به یاد میآوردند که محبت آل عبا سبب رضای خدا و دخول در بهشت است. و معتقد بودند که سادات، جواهر اصداف نبوت و ولایت و زواهر (روشن و بلند) ابراج فتوّت و هدایتاند. این اهمیت و اعتبار از دوران غازان خان به اوج خود رسید، زیرا گرایشی شدید به سمت تشیع و محبت خاندان پیامبر یافته بود. او که بیش از دیگران سادات را عزیز و محترم میشمرد، صدقات و مرسوماتی در حقّشان مقرّر داشت و دارالسیّادهها، خانقاهها، مدارس و مساجدی مخصوص آنان بنا کرد. سلطان دستور داد تا در شهرهای بزرگ و کوچک دارالسیّادههایی ساختند و موقوفات و تشکیلات منظمی برای این مؤسسات فراهم آوردند تا سادات در رفاه زندگی کنند. علاقهی خاص و وافر غازان به سادات، همواره فکر گروههای دیگر مذهبی را به خود مشغول میداشت. از القابی که در نامهها خطاب به این دسته معمول بود، میتوان بر میزان اهمیتشان واقف شد و بدین قرار: مقّر سیادت مآب مولانا.... اکرم قدوة السادات، جامع اسباب السیادات، ملاذ العترة الطاهرة النبویه، کهف العصبة الشریفة المصطفویه، جمال السلالة العلویه، برهان الاسلام والمسلمین.»[2]
[1] - مسائل عصر ایلخانان، تألیف منوچهر مرتضوی، چاپ دوم، انتشارات آگاه، 1370، صص 188 تا 192
[2] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد دوم، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، ص 648
3 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 305
در تاریخ بعد از اسلام مبحث آزاد اندیشی مغولان نسبت به مذهب یک واقعیت استثنایی و تکرار ناشدنی بود. دربارهی علت این دیدگاهِ مغولان عقاید متفاوت از سوی مورخان ابراز گردیده، اما آن چه که مسلم است آنان پیرو جهان بینی شمنی بودند و نسبت به ادیان دیگر تعصّبی نداشتهاند. این نوع نگرش در حالتی اتفاق میافتد که مغولان از جانب مسلمانان به عنوان کفّار محسوب شده و مبارزه با آنان لقب غازی و جهادگر را برای سلاطین ایران و خلفای عباسی به دنبال داشته است. در این میان تهاجم مغولان به سرزمینهای اسلامی توازن قدرت را برهم زد و این بار کشورهای اسلامی در معرض زوال و ضعف قرار گرفتند، اما چنین واکنشی از سوی مغولان در حمله به نواحی مسلمان نشین یا غیره دیده نشده است.[1] «پادشاهان مغول از زمان چنگیزخان تا اواخر حکومت ایلخانان ایران هیچ وقت به فکر تحمیل مذهب و عقیدهی خاصی به مردم ممالک مفتوحه برنیامدند. خودِ چنگیزخان هنگامی که از کشته شدن رعایا و سفرای خود در ایران سخت غضبناک و عزم حمله به ایران و گرفتن انتقام از خوارزمشاهیان بود در موقعِ تسخیر ترکستان شرقی و گرفتن خُتن و کاشغر و دست یافتن به مردم آن سامان و مسلمین آن سرزمینها نه تنها خشونت و بیدادی نشان نداد، بلکه فرمان داد آزادی مذهب به مردم داده شود و فشار و تحمیل دورهی حکومت کوچلک خان و اعوان او خاتمه یابد. پس از ورود به ایران و شروع به فتح و گشودن شهرها نیز بین آن همه خونریزی و کشتار و جنایت و هدم و تخریب اثری از سیاست تحمیل مذهبی و بازداشتن مردم از دین و عقیدهی خود مشهود نیست. در دوره ایلخانان در عهد آباقا و ارغون فشارهایی به مسلمین وارد شد و ستمهایی رفت، ولی عجیب این است که در اغلب این وقایع دست وزرای ایرانی در کار بود و جاهطلبان خبیثی نظیر سعدالدولهی یهود مسؤول واقعی آن حوادث و محرک ایلخانان بودند. البته در مورد این سختگیریها تأثیر تبلیغات و تشبّثات مسیحیان و سعی دربارهای اروپا را در جلب دوستی و همکاری ایلخانان ایران بر ضد مسلمین نباید فراموش کرد.»[2]
نتایج این بینشِ مغولان و به خصوص بعد از فروپاشی حکومت عباسیان باعث به وجود آمدن آرامشی کوتاه برای تمام پیروان مذهبی از قیودِ خراج و جزیه از سوی حاکمان و متعصبان گردید و تنها محکوم به تحمل ظلم مغولان بودند.[3] اصولاً قتل عامهای مغولان را نمیتوان به اشاعهی مذهبشان ارتباط داد، زیرا «هیچ آرمان مذهبی در کار نبوده تا از حقایق مذهب شمنی در مقابل سایر اعتقادها دفاع کند و هیچ جبرگرایی برتری نژادی هم در کار نبوده که مخالفان منفور را ریشهکن کند یا سرزمینهای ضروری در آسیای مرکزی فتح شوند. تنها مسألهی مبرم فتح و چیرگی بوده، چون به هر دلیل مبهمی، این کارِ سرنوشت او و مسؤولیتی بود که خدا به چنگیز محول کرده بوده است. تخریب که یک موضوع راهبردی بوده است، گاهی اوقات یک مسأله شخصی میشد. یعنی وقتی رهبر یا شهری تخّلف خاصی میکرده است، امّا در غالب اوقات کاملاً غیر شخصی بوده و صرفاً زائیدهی حس نیرومندِ برتری طلبی نه بر یک گروه، بلکه بر همه بوده است. نژادپرستی گزینشی است و مغولان قطعاً نژادپرست نبودند. هیچ هدف دیگری، و مرگ و تخریب هم جزء جدایی ناپذیر آن فتح بودند. هر پیروزیای که به دست میآمد خوب بود و هرچه که آن را به تأخیر میانداخت بد بود، به همین سادگی.»[4]
دربارهی سیر تکوین این دیدگاه و عدم تعصب مذهبی در نزد مغولان آمده است که «مغولان پس از هجوم به سرزمینهای دیگر معمولاً هیچ آیین و اندیشهای را تبلیغ یا تحمیل نمیکردند از این رو بوداییان و مسیحیان و مسلمانان آزاد بودهاند به راه خود باشند و فراتر از آن آیین خود را برای فرمانروایان جدید و خاندان و خویشانشان نیز تبلیغ کنند. البته این رویکرد وقتی حاکمان مغول دین خاصی را میپذیرفتهاند تا اندازهای تغییر میکرده است، چرا که آن دین از سوی حاکمیت تأیید میگرفته و در نتیجه گسترش پیدا میکرده است و گاهی حتی خود حاکم نیز بر آن میشده آیین رسمی و همگانی اعلام کند. این اعلام رسمی محدودیتهایی برای ادیان دیگر ایجاد میکرده و در چنین مواقعی رواداری یا تساهل درباره سایر ادیان بی معنا میشده است؛ برای درک بهتر این موضوع توجه به کنش اولجایتو، سلطان تازه مسلمان مغول ضرورت دارد. او برای مسیحیان و یهودیان جزیه یا مالیات سرانهی مذهبی برقرار کرد و آنها را وادار کرد برای متمایز شدن از مسلمانان لباس مشخصی بر تن کنند. در همین دادهی تاریخی مختصر چند نشانه وجود دارد که فضای رعبانگیز روزگار اولجایتو را در تعامل با ادیانی جز اسلام بازنمایی میکند: ستاندن جزیه و مالیات از اقلیتها و متمایز ساختن آنها که بار بی حرمتی انسانی در آن هیچ نشانی از روزگار حاکمیت سلطانی اهل تسامح ندارد. در مورد بروز این تفکر آزاد اندیشی در نزد مغولان آمده است اولین چیزی که درباره گرایشهای دینی و اعتقادی مغولان میتوان گفت آن است که مغولان بسیار آزاد بودهاند. این آزادی که شاید بازتاب زندگی در دشت و بیشه بود باعث شد که آنان هیچ مقاومتی برای حفظ آیین نیاکان خود نداشته باشند و در نتیجه بسیار زود در ایران و اردوی زرین به اسلام پیوستند و در چین نیز نوع تبتی بودیسم را پذیرفتند. این آزاد اندیشی البته گاه به شکلی دیگر هم تفسیر شده است، چنان که نوشتهاند مغولان پیروان فرقهها و ادیان را در ممالکِ تحت فرمان خود آزاد میگذاشتند تا به آیین خود باشند و هر کدام به رسم آیین خویش برای خان دعا کنند. گویی به این ترتیب جان و مال و شجرهی خان مغول با تضمین بیشتری از سوی خدایانی بیشتر از بلا مصون میمانده است. گویی در خیال مغولان خدای هر آیینی با خدای آیین دیگر فرق میکرده است و سرکوب یک آیین به معنای مرگ یک خدا از میان خدایان بی شمار بوده است. در این مجال بررسی ویژگیهای خدای مورد پرستش مغولان ضروری است. دیگر نکتهی قابل تأمل در این خداشناسی، نمادها و نشانههایی است که معرّف خدای مغولان است. روشن است که ترسیم چشماندازی روشن از آیین و باورهای اعتقادی شمنیسم، آن چنان که در سدههای پیش در میان قوم مغول حاکم بوده دشوار و تقریباً ناشدنی است، چرا که دادههای مکتوب ما از این دوره زمانی بسیار اندک است و آن چه محققان بزرگی نظیر میرچا الیاده نیز درباره شمنیسم گردآوری کردهاند بسیار گسترده و اغلب معطوف به دادههایی است که از حیات شمنیسم در جهان معاصر جمع آوری و مدوّن شده است. اما از آن جا که تغییر در سنّتهای شمنیسم بدوی بسیار کند و بطئی انجام میشود، میتوان همین دادهها را به جامعهی مغولی روزگاران کهن هم تسری داد.»[5]
در مورد این که چرا چنگیزخان تعصب مذهبی نداشته و در قوانین یاسا هم اجرای آن را لازم میبیند جای پرسش است؟ آیا وی به این بینش رسیده بود که تأثیر اختلافات مذهبی زیانبار و غیر قابل کنترل است؟ آیا در اثر کنکاش و مشاوره با دیگران به این نتیجه رسیده بود؟ چنگیز در معیار مذهب شمنی معتقد به خداوند یکتا بود و در اولین فصل یاسانامه بر این نکته تأکید میکند که همهی مردمان را فرمان میدهیم که به خدای یکتا خالق آسمان و زمین ایمان داشته باشند. او قاسم مطلق توانگر و درویش است و به ارادهی خود زندگی میبخشد، مرگ میفرستد، فرمانش مطلقاً بر همه چیز روان است. این بینش مذهبی مغولان در اواخر دورهی ایلخانان به دلیل شرایط سیاسی دچار تحول گردید و برخی حاکمان مغول تا حدودی عقاید اجدادی خود را در مقابل ادیانی چون اسلام و مسیحیت از دست دادند و در مناظرات مذهبی ادیان مختلف شرکت میکردند و گاه مبلغ ادیان دیگر میشدند. روند این وضعیت از سوی مسلمانان تأثیری بر کافر دانستن مغولان نداشت، ولی چارهای جز صبر و تحمل نداشتند و با توجیهات مذهبی فقط به دنبال آرامش روحی میگشتند. «بعضی تهاجم مغولان را قضای الهی و نشانهای از نزدیکی پایان جهان و فرا رسیدن آخرت میپنداشتند و پارهای این بلا و مصیبت را دلیل غضب خداوندی میشمردند که به سبب افراط بی اعتنایی مردم به حدود شریعت و عدم رعایت سنت و اعراض از فرائض و سنن آسمانی بر سر آنها فرود آمده است. سنی مذهبانی که سالها از ترس و وحشت اسماعیلیه خواب راحت نداشتند از بین رفتن این «فرقهی منفور» و انتشار توسعهی دین اسلام و گرویدن بسیاری از رهبران مغول را بدان مذهب خواست خداوند و از مزایای ایجاد امپراتوری این صحرانشینان میخواندند و بالاخره شیعیان که سالها مورد اذیّت و آزار سنّیان قرار میگرفتند از بین رفتن خلافت بغداد و رهایی خود از حاکمیت سنی مذهبان را فوزی عظیم میدانستند.»[6]
به طور کلی مغولان را نمیتوان اقوامی بی دین دانست، زیرا دیدگاه و نوع نگرش ما به مذهب و خدای یگانه با آنها متفاوت بوده است. نیایش و رفتار چنگیز در مواقع بروز مشکلات و درخواست یاری از سوی خدای آسمان و به رسمیت شناختن وی از سوی خداوند توسط شمنِ بزرگ بیانگر نوعی از اعتقادات آنها به جهان هستی میباشد. تأیید و تأکید بر پایداری تفکّر شمنی از سوی مردم و حاکمان مغول در یاسا و اطاعت از این قوانین از سوی سربازان نوعی جهاد برای مأموریت الهی محسوب میشد که بعد از تصرف سرزمینهای دیگر، بیشتر جنبهی سیاسی یافت. در این حالت اگر از سوی اغلب حاکمان مغول رفتاری بر خلاف قوانین یاسا و یا اظهار بی تفاوتی و تمایل نسبت به ادیان دیگر دیده میشود به خاطر مقابله با دشمنی مشترک بوده و این موارد را نمیتوان به آزاداندیشی و تسامح آنان نسبت به ادیان تلقی کرد. یکی از دلایل گرایش اولجایتو نسبت به تشیع جالب است. یکی از افراد با نفوذ فرمانده امیر طرمطازِ قدرتمند مغول بود که تشیع را پذیرفته بود. روزی امیر طرمطاز به اولجایتو گفت: « که صلاح در آن است که به فرقهی شیعه بگرود. سلطان پرسید که شیعه کدام است؟ او پاسخ داد: آن که به رفض مشهور است. سلطان بانگ بر وی زد و گفت ای بدبخت میخواهی مرا رافضی سازی؟ ولی معلمان طرمطاز به او درسش را خوب آموخته بودند، زیرا وی به سلطان تفهیم کرد که در تشیّع سلطنت موروثی است، چنان که امامت که رهبری امت شیعه را بر عهده دارد از آنِ خاندان علی (ع) است و لاغیر. سلطنت موروثی همان اصلی است که در خاندان چنگیزی مورد قبول است. در حالی که در تسنن، سلطنت و حکومت انتخابی است و هر امیری میتواند ادعای سلطنت کند و فرمانروایی را در دست گیرد. سپس محاسن دیگر تشیع را یکی پس از دیگری برشمرد و به خان تفهیم کرد که علاوه بر اجر اخروی، به صلاح سیاسی هم نزدیکتر است که خاندان چنگیزی به تشیّع روی آورند و چنین نتیجه گرفت که غازان خان که اعقل و اکمل جهانیان بود به سبب اعتقادات میل به مذهب شیعه فرمود و توصیه کرد که سلطان نیز راه غازان را در پیش گیرد. اولجایتو با اختیار کردن تشیع یاران و اطرافیان خود را مخیّر ساخت که یا این مذهب را اختیار کنند یا به سلامت راه دیگر گیرند و از شغل و مقام خود مستعفی شوند. البته گروه کثیری راه سلطان را انتخاب کردند. بعضی به منظور حفظ مقام و مال، بعضی بر حسب ظاهر در عین پایبندی به دین آبا و اجدادی خود و برخی دیگر به علت سست اعتقادی نسبت به تسنن. در نظر آنان این یا آن فرقه تفاوت چندانی نداشت. حال که به اجبار از دین آبا و اجدادی خود برگشته بودند، چه تسنن و چه تشیّع. ولی از آن میان دو فرماندهی بزرگ یعنی امیرچوپان و امیر ایسین قتلغ (خوشبخت) در تسنن پابرجا ماندند و به هیچ عنوان زیر بار تغییر مذهب نرفتند. روحانیون شیعه که از آنان بیمناک بودند هرچه سعی کردند، نتوانستند تغییری در عقیدهاشان ایجاد کنند. سلطان نیز که به این دو فرماندهی نیرومند نیازمند بود عکسالعملی از خود نشان نداد.»[7]
تحولات مذهبی دوران حاکمیت ایلخانان مغول وابسته به اوضاع سیاسی جامعه متغیّر بوده است. مؤلف کتاب غارت تمدن ایران توسط مغول در این باره و علت گرایش آنان به تشیع مینویسد: «از مجموع مطالبی که عنوان گردید میتوان نتیجه گرفت که ایلخانان حاکم بر ایران، برخلاف توصیههای یاسا و سیاست مذهبی چنگیزخان چندان برای تسامح با پیروان ادیان و مذاهب مختلف رغبتی نشان ندادند. بنابراین نرمش آنها نسبت به تشیّع و شیعیان در مقایسه با تسنن را نباید تسامح مذهبی تلقی کرد، بلکه شرایط سیاسی خاص آن دوره، چنین امری را اقتضا میکرد. از میان عوامل مختلف که در سیاست مذهبی ایلخانان تعیین کننده بود، میتوان دشمنی آنها را با ممالیک مصر که مغولان را شکست داده و راهِ ادامهی فتوحاتشان را سد کرده بودند مورد تأکید قرار داد. گذشته از شکست تحقیرآمیز عین جالوت (659ه.ق) که تصوّر شکست ناپذیری مغولان را از میان برده بود ممالیک با جلوس یک خلیفهی اسمی در مصر (المتوکل بالله)، آن جا را به صورت مرکز دینی مسلمانان درآورده بودند که میتوانست تهدید بالقوهای برای قلمرو ایلخانان که اکثریت مردم آن سنی مذهب بودند، تلقی شود. از این رو ایلخانان نسبت به سنیان سوء ظن و بدبینی بیشتری نشان میدادند. در مقابل، نه تنها چنین تهدیدهایی از سوی شیعیان متوجه مغولان نبود، بلکه در مواردی نیز بنا بر منافع و مقاصد سیاسی، دو طرف با یک دیگر همکاری کرده بودند. از این رو حمایت نسبی مغولان از شیعیان در مقایسه با اهل سنت، آن هم به علت مقتضیات سیاسی، نباید به معنی تسامح مذهبی مغولان تعبیر شود.»[8]
در هر صورت اختلافات مذهبی در ایران یا اروپا نعمتی بزرگ برای مغولان در تهاجم و پیروزی بوده است. آنان به طور زیرکانه از این اختلافات نهایت بهره را میبردند، چنان که یکی از علل پیشروی آنها در اروپای شرقی به واسطهی همین اختلافات فرمانروایان اروپایی با یک دیگر بود. تداخل این تضادهای عقیدتی چنان برجسته است که گویا تمام جنگها باید از دید مذهبی تفسیر شوند و حتی میتوان گفت که تأثیر این اختلافات به مراتب بدتر از حملات مغول بوده است. در ایران شاهد آن هستیم که حاکمان با جنگ بر علیه اسماعیلیه همدردی اهل تسنن را جلب میکردند و سپس با از بین بردن خلافت بنی عباس نظرِ حقشناسی شیعیان و مسیحیان شرقی را متوجه خود ساختند. «میرخواند میگوید مسلمانان سنی مذهب از مغولان میخواستند در سرِ راهشان مسلمانان شیعی مذهب را در قم ریشه کن سازند. شافعیها و حنفیهای مقیم اصفهان که در رأس آنها دو خاندان صاعدی و خجندی قرار داشتند سالها با یکدیگر خصومت میورزیدند. با آن که شهرِ اصفهان در حمله و هجوم اول مغول محفوظ و مصون مانده بود، ولی در هجوم دوم در نتیجهی اختلاف و خصومت این دو گروه پای مغولان به اصفهان نیز کشیده شد و به این ترتیب که شافعیها با مغولان قول و قراری گذاردند تا دروازههای شهر را به روی آنها بگشایند و در مقابل این خیانت، مغولان مردم حنفی مذهب اصفهان را قتل عام کنند، اما وقتی مغولان وارد اصفهان شدند هر دو گروه حنفیها و شافعیها را قتل عام کردند و شهر را هم ویران ساختند. همین طور داستانهایی از خیانت علویان طوس و نیشابور و همکاری آنها با مغولان در گوشه و کنار ثبت شده است. مسیحیان اروپا نیز در ابتدا حمله و هجوم مغولان را به سرزمینهای اسلامی تفضّل الهی و نعمتِ غیر مترقبه برای خود میدانستند و چون قبلاً اطلاعاتی حاکی از وجود مسیحیان نسطوری در شرق آسیا به آنها رسیده بود، گمان میبردند مهاجمین همان مسیحیان نسطوری اروپای شرقی هستند که از پشت به مسلمانان خنجر میزنند. اما وقتی مغولان سرزمینهای مسیحیان اروپای شرقی را مورد تجاوز قرار دادند برای اروپائیان شک و تردیدی حاصل شد و آنها نیز مانند مسلمین احساس خطر کردند. با این حال اروپائیان پس از کسب اطلاعات بیشتر از وضع مغولان متوجه شدند که مبارزه و جنگ آنها مانند مسلمانان جنگ مذهبی و ایدئولوژیکی نیست و از این لحاظ خطرشان برای اروپائیان کمتر از خطر مسلمانان است چون دین و مذهب مشخصی ندارند و خود میتوانند زمینهی مساعدی برای مبلغین مسیحی و تبلیغ و نشر دین مسیح باشند. این وضع انگیزهی اعزام نمایندگانی از اروپا به خاور آسیا شد و در دنبالهی آن با کمک مسیحیان شرقی و به خصوص نسطوریان روابطی بین اروپائیان و مغولان ایجاد گردید. بعدها که هولاگوخان مغول حکومت ایلخانان را در ایران تأسیس کرد و خلافت عباسی را از بین برد مرکز قدرت اسلامی از بغداد به قاهره انتقال یافت و «دولتهالاتراک» ممالک مصر در برابر مغولان به مقاومت برخاست. جانشینان هولاگو چون به تنهایی مانند اروپائیان قادر به مقابله با نیروهای نظامی مسلمانان مملوک نبودند با توجه به سوابق ناچار دست کمک به طرف اروپائیان دراز کردند و این وضع نیز موجب ایجاد روابط بین فرمانروایان ایران و اروپا شد و به تدریج توسعه یافت.»[9]
[1] - عبدالعلی دستغیب معتقد است که در لشکرکشی مغولان جنبهی مذهبی غلبه داشته و سربازان به خاطر آن میجنگیدهاند. وی در صفحه 124 کتاب هجوم اردوی مغول مینویسد: «دربارهی کشتارهای چنگیز و مغولان نمیتوان آسانگیر بود و آن را سرسری گرفت. پیدایش و گسترش قدرت چنگیزیان در پسِ پشتِ خود نظام آئینی از گونهی «نظم نوین» هیتلر پنهان داشت. متأسفانه بسیاری از مورخان این مشکل عمده را ندیده و یورش چنگیز را از قِسم حملهی اسکندر، ناپلئون یا قیصرهای روم..... شمردهاند. سخن فقط از کشتار به منظور سلطهگری بر جهان و تنفیذ فرمانی الوهی صورت میگیرد. کسانی که امپراطوری مغول را صرفاً حکومت اشراف سالاری و چنگیز را در رأس هرم اشرافیت مغول دیدهاند از حل این مشکل برنیامدهاند که افواج یکصدوبیست یا یکصدوپنجاه هزار نفرهی مغول چگونه تا سرحد مرگ از فرمانهای خان خود اطاعت میکردند و در یورشهای خود نه صرفاً به منظور غارت و گشودن بلاد آباد، بلکه همچنین به قصد انجام فرمانهای الوهی خان و حتی لذت بردن از قتل به کشتارهای بی حساب دست میزدند. چنگیز خود شَمن بود و به آئینهای بومی زادگاه خود به شدت دلبستگی و باور داشت.»
[2] - مسائل عصر ایلخانان، تألیف منوچهر مرتضوی، انتشارات آگاه، چاپ دوم، 1370، صص 185 و 186
[3] - دکتر هاشم رجب زاده در صفحه 60 کتاب آیین کشورداری در عهد وزارت رشیدالدین فضل الله همدانی درباره تأثیر سقوط عباسیان بر ادیان دیگر مینویسد: «خصوصیت کلی وضع دینی در عهد مغول، تنها تساهل مذهبی فرمانروایان مغول یا بی تفاوتی آنها نسبت به مفهوم دیانت و شریعت به معنایی که در دنیای اسلام فهمیده میشد نبود، بلکه برافتادن خلافت یعنی مرکز سیاسی – روحانی اسلام و حذف عنوانِ خلیفه محیط تازهای ایجاد کرد که در آن نه یهود و نصاری تابع قیود و حدودِ مندرج در عنوان «ذمی» بودند و نه اهل مذاهب مختلفِ اسلامی محدودیتی از لحاظ شریعت نمیدیدند و نه مذاهب تسنّن در خلافت تکیهگاهی خاص داشتند. این امر نه فقط مذاهب مختلف را در ابراز عقاید خود آزاد میکرد، بلکه یهود و نصاری را نیز از قید جزیه و محدودیتهای مربوط به اهل کتاب معاف میداشت. به همین سبب بود که مسیحیان و موسویان نیز مثل بودائیان مغول توانستند در قلمرو اسلام مراکز دینی تازه بنا کنند و فعالیت خود را توسعه دهند.»
[4] - زندگی پرماجرای چنگیزخان، نویسنده جان من، مترجم داود نعمت اللهی، چاپ ششم، 1398، ص 150
[5] - رواداری فرهنگی در عصر مغولان، نسیم خلیلی، نشر ققنوس، 1397، ص 21
[6] - امپراتوری مغول و ایران، دکتر ابراهیم تیموری، انتشارات دانشگاه تهران، 1377، ص 4
[7] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد دوم، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، ص 603
[8] - غارت تمدن ایران توسط مغولان، مؤلف علی غلامرضایی، انتشارات دافوس آجا، 1394، ص 141
[9] - امپراتوری مغول و ایران، دکتر ابراهیم تیموری، انتشارات دانشگاه تهران، 1377، صص 5 و 474
10 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 300