پیام تاریخ

بحث های تاریخ ایران

پیام تاریخ

بحث های تاریخ ایران

آشنایی با آیین شمنی

آشنایی با آئین شمنی

 

برداشت و جهان بینی مغولان در شناسایی آیین شمنی قرار دارد و آن‌ها با خواندن اوراد و نیایش‌ها در جهت کسب رضایت ایزدان رؤیایی خود بودند. ضرورت این اطلاعات می‌تواند پاسخگوی بسیاری از علل رفتار مغولان باشد، زیرا تأثیر محیط و فرهنگ هر منطقه را بر عقاید و رفتار افراد نمی‌توان انکار کرد و مغولان نیز از این امر مستثنی نبودند. دکتر شیرین بیانی در توصیف آیین شمنی می‌نویسد: «دین مغولان که آن را آیین شمنی نامیده‌اند از دین سایر اقوام ساکن استپ‌های جنوبی روسیه و قسمت غربی منطقه‌ی آسیای میانه جدا نبوده است. آیین شمنی عبارت بوده است از نوعی یگانه‌پرستی ناقص که در آن ایزدان گوناگون با مرتبه‌های پایین‌تر در نگاهداری و نظم کائنات با خدای یکتا سهیم شناخته می‌شدند؛ و بت‌های گوناگونی به عنوان مظاهر این ایزدان پرستش می‌شده است. به علاوه در این آیین ارواح نیک و ارواح پلید، فرشتگان و اهریمنان در زندگی روزمرّه اهمیّت اساسی داشته‌اند. خرافات و جادوگری به منزله‌ی عاملی برای مصون ماندن از مصائب و چشم زخم‌ها و ایمن ماندن از بلایای آسمانی و زمینی، چون رعد و برق، زلزله، سیل، قحطی، بیماری و غیره در میان مغولان رواج داشته و یکی از ارکان اساسی و اصلی اعتقادات دینی آنان بوده است. بدیهی است که نمادهای ادیانِ قبایلِ نخستین چون فتیش، توتم و تابو در آیین شمنی مشاهده می‌شود. شمن‌ها که بهتر است آنان را جادوگر یا روحانی – پزشک بنامیم برگزاری تشریفات دینی و انجام دادن عملیات ساحری و معالجه‌ی بیماران روانی و جسمی را به عهده داشته‌اند و چون سراسر زندگی روزمرّه‌ی مغولان آکنده از خرافات و تلاش در دوری گزیدن از بلایا و دفع ارواح پلید بوده است، این عده بر امور زندگی آن‌ها مسلط بوده‌اند و زعمای واقعی ایلات را رؤسای روحانی تشکیل می‌داده‌اند. در نزد پیروان آیین شمنی دنیای مردگان نه تنها شامل دنیای روحانی، بلکه در برگیرنده‌ی جهان جسمانی نیز بوده است و آنان بر این عقیده بودند که فرد پس از مرگ، زندگی را همچنان تا ابد ادامه می‌دهد. به این ترتیب بهشت و دوزخ به تعبیر سایر ادیان در نزد آنان مفهومی نداشته است. مغولان با چنین طرز تفکر مذهبی و فرهنگ مابعدالطبیعی حکومت خویش را پی‌ریزی کردند و برای تسخیر سرزمین‌های بزرگ و متمدنی که فرهنگ‌های ریشه‌دار و پر بار داشتند، از مغولستان پای بیرون گذاشتند. آن‌ها روحیه‌ی خرافه پرستی را به همراه خود برای ملل متمدن به ارمغان بردند.

به طور کلی می‌توان گفت که مغولان قبل از تماس با دنیای خارج و تا زمان تشکیل حکومت منطقه‌ای خود به یگانه پرستی ناقصی معتقد بودند و خدای بزرگ جاودانی را که خود اصطلاحاً «تاب تانگری» به معنی خدای مطلق و خدای تعالی می‌نامیدند پرستش می‌کرده‌اند. آنان آسمان جاویدان یا مونگکا تانگری را نمودار و مظهری از او می‌دانستند و مورد ستایش قرار می‌دادند. «آسمان آبی جاویدان» در نظر آنان نیرویی نهانی و ایجاد کننده و اداره کننده‌ی کائنات بوده است و به همین دلیل عناصر و جلوه‌های گوناگون آسمان چون خورشید، ماه، ستارگان، کسوف، خسوف، رعد و برق را پرستش می‌کردند. مغولان با وجود اعتقاد راسخ به آسمان آبی جاویدان یا خدای یگانه که در ماورای طبیعت وجود داشت و کل طبیعت مظاهری از او بود، بت‌هایی از آن خدا و سایر ایزدان ساخته بودند و در خانه‌های خود نگاه می‌داشتند و هر یک را در مواقعی خاص پرستش می‌کردند. این تعارض یعنی خداپرستی از یک سو و بت پرستی از سوی دیگر به دلیل جهان بینی خاص آنان بود که چون در وضع اقلیمی سخت و در منطقه‌ای دور دست و جدا از سرزمین‌های متمدن می‌زیستند به منظور رویارویی با مصائب و سختی‌های زندگی و به سبب عدم دسترسی به آسمان احساس نیاز مبرمی به پشتیبان و نگهبانی ذواتِ قابل لمس و نزدیک به خود می‌کردند. از این رو خدا و مباشرانش را از آسمان به زمین و به چادرهای خود کشیده بودند تا در کنار آنان احساس آسایش و امنیت کنند. به همین دلیل است که بسیاری از کسان حتی آنان که خود از مغولستان دیدن کرده بودند به اشتباه مغول‌ها را صرفاً بت پرست دانسته‌اند.

اعتقادات مذهبی مغولان که از زندگی ایلی و اقتصاد شبانی نشأت یافته بود با وجود شباهت به معتقدات سایر ایل‌های پراکنده در جهان از ویژگی‌های خاصی بهره‌مند بود که آن را از همردیفان خود متمایز می‌کرد. از نظر آنان مانند همه‌ی اقوام دیگر خورشید مقام و منزلتی خاص داشت و مورد ستایش و تکریم فراوان بود. به هنگام نیایش «آسمان آبی جاویدان» کمربند را می‌گشودند و به گردن می‌آویختند. کلاه از سر برمی‌داشتند و در حالی که به سینه‌ی خود مشت می‌کوبیدند نُه بار رو به خورشید نماز می‌بردند و با خواندن دعایی خاص شراب نثار زمین می‌کردند. به سبب بزرگداشت خورشید، سمت جنوب از جهات دیگر مهمتر بود و سمت چپ مهمتر از سمت راست، زیرا جهت چرخش خورشید از چپ به راست است. با این طرز تفکر همواره خانان بر تختی جلوس می‌کردند که رو به جنوب نهاده شده باشد. درِ ورودی چادرها به سمت جنوب گشوده می‌شد و درِ به سمت جنوب روی پاشنه می‌چرخید. مغولان معتقد بودند که خورشید مادرِ ماه است، زیرا به آن نور می‌بخشد. از خسوف و کسوف به شدت بیم داشتند و آن را نتیجه‌ی خشم ابلیس و ارواح پلید می‌دانستند و با طبل زدن و تنبور به صدای بلند ارواح خبیثه را دور می‌کردند. ماه را اصطلاحاً سالار بزرگ می‌خواندند و به ستایشش می‌پرداختند. در اول هر ماه و یا در شب چهاردهم روح ابلیس را احضار می‌کردند تا با نثار هدیه و خوراک به وی از خود دفع شرّ کنند. مغولان از زندگی جاویدان و بهشت و دوزخ به تعبیر ادیان بزرگ بی اطلاع بودند، ولی به طور کلی اعتقاد داشتند که پس از مرگ در دنیای دیگری زندگی خواهند کرد و هرچه در این دنیا می‌گذرد در آن جا نیز هست. به این ترتیب قایل به وجود روح و جاودانگی آن بودند و همچنین اعتقاد داشتند که روح در خون قرار دارد و یا به تعبیر دیگر روح، عصاره و جوهر خون است. حتی به نوعی تناسخ نیز ایمان داشتند که باید احتمالاً آن را ناشی از نفوذ افکار و عقاید بودائیان دانست. چون عقیده داشتند که روح در خون جای دارد، در خونریزی دقت می‌شد و معمولاً خویشان خانان را به هنگام ارتکاب جرم و محکومین به مرگ و نیز دشمنی را که شخصی مهم و بزرگ بود به گونه‌ای می‌کشتند که خونش ریخته نشود تا روح از بدن او خارج نگردد. در چنین مواقعی اغلب با گذاشتن مجرم یا دشمن در لابلای نمد و مالیدن او تا حدّ جان دادن و یا خفگی در آب یا دوختن منافذ وی، او را می‌کشتند. در دوره مغولان از این گونه اعدام‌ها نمونه‌های بسیار در دست داریم که مهمترین آن‌ها قتل خلیفه عباسی به دستور هلاکو است.

مغولان در اعتقادات شمنی خود به عناصر طبیعی چون درخت و حیوانات احترام خاصی قائل بودند. از جلوه‌هایی که برای آنان حالت تابو یا ممنوع داشت عبارت بودند از خوردن برف، شستن رخت و تن و ظروف فلزی در آب بهار و تابستان، ضربه زدن به اسب با دهانه، ایستادن روی تازیانه، لمس کردن در به وسیله‌ی پا، اردو زدن در جایی که هنوز آتش اردوی قبلی روشن بود، فرو بردن چاقو در آتش و درآوردن غذا از ظروف با چاقو و صید پرندگان کوچک و از این قبیل. در آیین شمنی و یا ادیان دیگر اعتقاد بر دنیای مردگان جایگاه خاص دارد. بر اساس عقیده آنان مردگان دنیایی مخصوص به خود داشتند که تقریباً شبیه دنیای زندگان بود. مغول به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشت، ولی این اعتقاد با وجود اتکا به مابعدالطبیعه جنبه‌ی کاملاً زمینی داشت. در آیین شمنی باور بر این بود که انسان پس از مرگ زندگی جسمانی و روحانی را در زیر زمین ادامه می‌دهد؛ بدون این که از بهشت و جهنم و از داوری خیر و شر و اعمال نیک و بد خبری باشد. به طور خلاصه در نزد مغولان مرگ ادامه زندگی در دنیای مردگان بود و به همین جهت مرده به فراخور و وضع طبقاتی و اقتصادی‌اش در گور خود دَم و دستگاهی داشت. بعد از فوت افراد مراسم خاصی انجام می‌گرفت و به منظور خیرات نسبت به ثروت متوفی اسب و یا اسبانی را می‌کشتند و بر سر چوب می‌کردند و بر سر گور او می‌آویختند تا پرندگان گرسنه از آن بخورند و سیر شوند. این مراسم را اصطلاحاً «قویلغان» می‌خواندند. نسبت‌های خویشاوندی که در دنیای زندگان وجود داشت در دنیای مردگان نیز همچنان حفظ می‌شد. مثلاً معتقد بودند که زن پس از مرگ به نزد اولین شوهر خود باز می‌گردد. به همین دلیل بود که پسر پس از مرگ پدر حق داشت همه‌ی زنان پدر به استثنای مادر خود را به همسری بگیرد. گاه اتفاق می‌افتاد که پسری از یک خانواده و قبیله، و دختری از قبیله‌ی دیگر که در می‌گذشتند و افراد دو خانواده تصمیم می‌گرفتند آن دو را پس از مرگ به ازدواج یکدیگر درآورند. تشریفات کار چنین بود که روی چند تکه کاغذ چند صورت انسان و چند شکل حیوان و لباس و اثاثیه‌ی منزل می‌کشیدند. سپس این کاغذها را با قباله‌ی ازدواجی که تدوین می‌کردند، می‌سوزانیدند و معتقد بودند که دودی که از شعله‌ی کاغذهای منقّش برمی‌خیزد به آسمان می‌رود و قباله و اثاث زندگی را برای دو جوان به دنیای دیگر می‌برد. پس از انجام این مراسم دو خانواده خویشاوند تام و تمام می‌شدند.

در نزد مغولان روحانیان طبقه‌ی خاصی را تشکیل می‌دادند که نه تنها بر روح مردم، بلکه بر جسم آنان نیز فرمانروایی داشتند و ممتازترین و قدرتمندترین طبقه‌ی جامعه ایلی بودند. این طبقه از گروه‌های مختلفی تشکیل می‌گردید که هر یک وظایف دینی خاصی را به عهده داشت که این وظایف به درجات متعدد تقسیم می‌شد. روحانیان دین شمنی یا شمن‌ها به مغولی بوغا و به ترکی قام نامیده می‌شدند که به معنی جادوگر- پزشک یا ساحر- روحانی است. ولی هر جادوگر و یا پزشکی نمی‌توانست یک شمن باشد. جوینی قام را چنین توصیف می‌کند: دانندگان علمِ سحر را قام می‌گفته‌اند که دعوی می‌کرده‌اند شیاطین مسخّر ایشان‌اند، و از روزن خرگاهشان با آنان ارتباط و ارواح شریر با آنان الفتی داشته‌اند. عمده‌ترین مشغله‌ی شمن‌ها غیب‌گویی، طبابت، جادوگری و ستاره شناسی بود. حدوث کسوف و خسوف را پیش‌بینی می‌کردند و وقتی که یکی از آن دو حالت اتفاق می‌افتاد آلات موسیقی خود را به نوا درمی‌آوردند و صداهای بلند و هیاهو سر می‌دادند و پس از اتمام کار به عیش و نوش و شرابخواری و شادی می‌پرداختند. برای همه‌ی کارهای کوچک و بزرگ اوقات سعد و نحس داشتند و هر فرد مغولی پیش از اقدام به هر کاری، روز و ساعت نامگذاری کودکان، شروع یا اختتام جنگ و حتی اقدام به جنگ از جمله کارهایی بود که با اجازه‌ی قامان صورت گیرد. برای مثال هم اینان دومین تهاجم به اروپا و ادامه جنگ در مجارستان و همچنین تهاجم به هندوستان را خطرناک و ممنوع دانستند و عقیده داشتند که این اقدامات نحوست و شکست به همراه دارد. چنان که گفته شد قام‌های بزرگ احضار شیاطین می‌کردند و اگر خانه‌ای دچار شیطان‌زدگی می‌شد از آنان دعوت می‌شد تا بیایند و دفع شرّ کنند و با شیاطین سؤال و جواب کنند. مراسم این کار مهم چنین بود که در وسط چادری که شیطان در آن حلول کرده بود گوشت پخته‌ای می‌گذاشتند و قام به شدت به زمین می‌کوبید و به همان شدت طبل خود را به صدا درمی‌آورد تا حالتی خلسه مانند توأم با خشمی شدید به او دست دهد و آن گاه بود که شیطان در تاریکی وارد می‌شد. قام آن گوشت را به او می‌داد تا بخورد و جواب سؤالات را بدهد. روبروک در سفرنامه‌ی خود از این ماجراها روایات بسیار دارد که نقل آن از حوصله بحث ما خارج است. بت‌های خاندان سلطنتی و اشراف و بت بزرگ زیر نظر و نگهبانی شمن‌ها بود و گروهی از آنان کارشان تنها محافظت از بت‌ها بود. احدی به جز آنان حق نزدیک شدن و دست زدن به بت‌ها را نداشت. این ساحران همیشه در اردوی سلاطین و اشراف حاضر بودند و به هنگام کوچ نیز زمان حرکت و محل اردو زدن را تعیین می‌کردند. می‌دانیم که جادوگری از جمله گناهان نابخشودنی به شمار می‌رفت و جزای جادوگران مرگ بود. این که ما «قامان» را ساحر و جادوگر می‌نامیم به آن دلیل است که ایشان با علم خود دفع سحر و جادو و عوارض ناشی از آن را می‌کردند. روبروک در سفرنامه خود از جادوگری‌هایی که در خانواده‌های مغولی انجام می‌شد داستان‌ها نقل می‌کند. برای مثال می‌گوید وقتی هوا در غیر موعدِ مقرّر سرد می‌شد بعضی اشخاص مظنون را از اردوها بیرون می‌کشیدند و به اتهام این که این افراد به وسیله جادو باعث برودت هوا شده‌اند به قتلشان می‌رسایندند؛ روبروک پس از شرح موارد گوناگون از این نمونه‌ها اضافه می‌کند این پیشگویان با پیشگویی‌های خود جوّ زندگی را تلخ و پریشان می‌کنند.

با آن چه گذشت می‌توان از طرز تفکر مذهبی مغولان و سیر تکاملی آن چنین نتیجه گرفت که تا زمان تبدیل حکومت منطقه‌ای به امپراتوری جهانی، مغولان دین شمنی داشتند و در جوّی خرافه‌آلود و مالامال از سحر و افسون به سر می‌بردند؛ ولی پس از آن با گِرد آمدن مذاهب بزرگ تحت سیطره‌ی امپراتوری سلاطین یکی پس از دیگری در زیر نفوذ روز افزون روحانیان مذاهب گوناگون و با تشکیل جلسات مباحثه و مناظره چشم و گوش خود را بر همه‌ی تفکرات مابعدالطبیعی ملل تابع گشودند. زیرا در نظر آنان هر یک از ادیان به سوی خدا و عالم علوی راه می‌سپرد و با نیروی خارق‌العاده‌ی خود می‌توانست پشتیبان و نگهبان معنوی انسان‌ها باشد. برای تأیید این مدّعا گفته قوبیلای قاآن بسیار پر معنا است: بعضی مسیح را می‌پرستند، بعضی محمد را و بعضی بودا را. ما نمی‌دانیم کدام بزرگترند. من همه را احترام می‌گذارم و از همه می‌خواهم که مرا حمایت کنند. از طرف دیگر هر یک از ملل تابع برای نفوذ در دستگاه حکومت و کسب اعتبار و قدرت از دست رفته از طریق روحانیون خود وارد عرصه شدند و مسابقه‌ای بی امان بین طبقات روحانی ادیان گوناگون در داخل دستگاه و حتی بین افراد خاندان سلطنتی و اشراف مغول درگرفت. در این مسابقه گاهی مسلمانان، گاهی مسیحیان و زمانی بوداییان فاتح می‌شدند. ولی سرانجام پس از استقرار شاخه‌ای از خاندان چنگیزی در چین و شاخه‌ای دیگر در ایران، بوداییان در چین و مسلمانان در ایران پیروز شدند و آب رفته را به جوی باز گردانیدند. مسیحیت از راه دور توانست تا حدی پای دنیای غرب را به شرق بگشاید. از زمان قوبیلای قاآن جانشین منگوقاآن (به معنی جاودان) که در چین مستقر گردید بوداییان تأثیر خود را بخشیدند و قاآن جدید رسماً دین بودایی را پذیرفت. برادرش هولاکو که در ایران دست‌ اندر کار تشکیل حکومت مغول بود نیز بودایی شده بود. از آن پس آیین شمنی رسمیت خود را در نزد امپراتوری جهانی مغول از دست داد؛ هرچند که هنوز قامان تا حدودی مقام و مرتبه‌ی خاص خود را حفظ کرده و همچنان از طریق جادوگری و طبابت در خدمت دستگاه بودند. با این همه ما نشانه‌های جهان بینی کهن شمنی را در اندیشه مغولان در طول تاریخ مشاهده می‌کنیم و معتقدیم که امروزه نیز یک مغول تابع هر نوع اعتقادی که باشد به دلیل حفظ آداب و سنن ایلی در سویدای ضمیر خود دانسته یا ندانسته نفوذی از آیین شمنی را نگاه داشته است.»[1]


 



[1] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد اول، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، برگرفته از صفحات 2 تا 46

2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 318

نتایج تساهل و تسامح مذهبی بر حاکمان مغول

نتایج تساهل و تسامح مذهبی بر حاکمان مغول

 

خانم خلیلی که در کتاب رواداری فرهنگی عصر مغول تحقیق مفصلی درباره عقاید مذهبی آنان انجام داده‌ است در یک نتیجه‌گیری کلی از نتایج و تأثیر مماشات حاکمان مغول با ادیان دیگر می‌نویسد: «تساهل و تسامح مغولان در تعامل با آیین‌ها و مذاهب سرزمین‌های مغلوبه؛ موضوعی که گاه چنان بر گستردگی و همیشگی بودن آن در دوران حاکمیت مغولان بر قلمروهای مختلف پافشاری شده است که گویی مغولان هرگز در تعصبات دینی ردّی از خود بر جای نگذاشته‌اند. این پژوهشِ فشرده نشان داد که این سخن هرچند تا اندازه‌‌ی زیادی آرمانگرایانه است و ممکن نیست با واقعیت‌های رفتاری و کرداری یاغیان بزرگ تاریخ همخوانی داشته باشد، اما داده‌هایی هم وجود دارد که نشان می‌دهد افزون بر یاغیانی که می‌تازند و می‌کشند و می‌روبند، با انسان‌هایی روبرو هستیم که در هنجارهای زندگی روزمرّه و بعضاً جهان‌بینی آن‌ها می‌توان وجهی «صوفیانه»، آزاد و منعطف جستجو کرد. روشن است که بخشی از این نداشتن تعصّب دینی را باید به فهم و درک ناچیز ذهن ساده‌ی صحرانشینان مغول از مباحثِ پیچیده‌ی کلامی و دینی و گریز از در غلتیدن در این موضوعات نیز نسبت داد، چیزی که نشان دهنده‌ی اندیشه و جهان‌بینی بَدَوی آنان است که بالضّروره آن‌ها را به سمت نوعی آزاداندیشی و راحت طلبی فکری سوق می‌داده است. مغولان تربیت شدگان صحرا بودند و در گستره‌ی فراخ طبیعت در پیوند با عناصر طبیعی به جهان پیرامون خود می‌نگریستند. از این رو وقتی به سرزمینی می‌تاختند دین و آیین خود را به مردم آن سرزمین تحمیل نمی‌کردند بلکه برعکس، وجهی از رهایی مستتر در معرفت شناسی بدوی خود را به فرهنگ مغلوبان می‌افزودند و مشتاق بودند درباره‌ی آیین‌های مردم مغلوبه بدانند. در بسیاری از موارد این اشتیاق همراه با یاغیگری و تاخت و تاز بوده و در نتیجه می‌توانست تأثیر دیرپایی بر معرفت شناسی و رویکرد مذهبی – سیاسی مغولان بر جای بگذارد، اما از سویی خود به تنهایی از روح آزاد و بی‌قید مغولان در مواجهه با جهان اندیشه‌های انسانی حکایت دارد و از دیگر سو رویکرد اعتقادی منعطف مغولان را باز می‌تاباند؛ تعامل مغولان با مردم سرزمین‌های مفتوحه در بسیار از موارد آگاهانه نبود و بر اثر همزیستی درازمدت و به ویژه پس از دوره‌ای ثبات نسبی اتفاق افتاد که کُند، تدریجی و نامحسوس بود. مغولان بنا به دلایل مختلف به پیروان اجازه می‌دادند بتکده‌ها و معبد خویش را آزادانه در قلمرو یاغیان غالب بسازند و به راه و رسم خویش باشند و افزون بر این، حتی به آن‌ها اجازه می‌دادند اندیشه‌ها و باورهای مذهبی و اعتقادی خود را نیز به ولی نعمتان تازه عرضه کنند و آن‌ها را به کیش و آیین خویش فراخوانند. و چه بسیار تجربه‌های موفقی که در این زمینه در تاریخ روایت شده است. بوداییان، مغولان را بودایی کردند، عیسویان آن‌ها را به کیش خود خواندند و مسلمانان و به ویژه شیعیان موفق شدند با برگزاری جلسات گفتگو و مناظره میان مذاهب توجه ایلخانان را به اندیشه و معرفت شناسی خویش جلب و جذب کنند. این تجربه از آن رو مؤثر و ممتاز تلقی شده است که سرفصل تازه‌ای در تاریخ عقیدتی ایران و ایرانیان پدید آورد.

در متن این کتاب به تفصیل اشاره شد که فرمانروایان مغول چگونه گرایش دینی و مذهبی خود را با الهامات معنوی و رؤیاهایی که دیده بودند و توصیه‌هایی که شخصیت‌های دینی در این رؤیاها به آنان کرده بودند و دیگر حالات عارفانه و امور فرا زمینی توجیه می‌کردند، گویی سران مغول در ادامه‌ی سنّتِ شمنیِ ریشه‌دار در اندیشه‌های نیاکان خویش، خود را نمایندگان آسمان بر زمین می‌انگاشتند که اکنون رسالت الهی در قالب مذهبی دیگر بر دوش آنان افتاده است. این رویکرد را می‌توان واکنش تدافعی مغولان به انعطاف و نرمشی دانست که در مقام حاکمان و ولی‌نعمتانِ بزرگِ نوظهور در برابر ادیان و آیین‌های دیگر از خود نشان داده بودند. در واقع آنان سستی در اعتقادات نیاکانشان و پذیرش ادیان تازه را با چنین رویکردی توجیه می‌کردند تا همچنان مقتدر جلوه کنند. در مجموع به نظر می‌رسد که هرچند مغولان در پذیرش آیین‌ها و مذاهب، فارغ‌البال، مهربان و پذیرنده بوده‌اند، وقتی رخت و جامه‌ی آیین تازه‌ای را بر تن می‌کردند دیگر نمی‌شد آنان را فرمانروایانی آزاد و تساهل پیشه دانست، بلکه خود حامیان بزرگ آیین تازه‌ای به شمار می‌رفتند که بدان گرویده بودند و در واقع وظایف خطیر آن‌ها در مقام نمایندگان برگیرنده‌ی آیین‌های تازه آغاز می‌شده است. بدین ترتیب، آن‌ها باید دیگر ادیان را به حاشیه می‌راندند و آیین خود را رسمیت و عمومیت می‌بخشیدند و دقیقاً از همین روست که بوداییان با آغاز کار غازان خان ِ نومسلمان دو راه در پیش رو داشتند: پذیرش اسلام یا ترک قلمرو ایلخانان. البته انصاف آن است که به عنوان سخن پایانی تأکید کنیم این حاکمان پس از تغییر دین نیز همچنان ملایمت و انعطاف و روحیه‌ی آزاد صحراگردی آبا و اجدادی خود را پاس می‌داشتند و آن را منتقل می‌کردند، اما به دلایل سیاسی می‌کوشیدند آیین تازه را در سرزمین تحت فرمانروایی‌شان رسمیت بخشند و در حفظ ارکان و پایه‌های آن ابرام ورزند. این واقعیت وجه دیگری از چرایی تساهل پیشه بودن مغولان را به میان می‌کشد که همانا اهمیت و تقدّم ضرورت‌های سیاسی بوده است: لزوم برقراری ارتباط و تسلط بر یک تکه از جهان با تعامل فکری سازنده با مدعیان دیگر. در حقیقت مغولان با وجود آن که در ظاهر تنها در کسوت چپاولگرانی غارتگر معرفی و ترسیم می‌شوند، اما به تدریج می‌آموزند که برای بقا در جهان پرآشوب و پیچیده‌ی اطراف خود، جهانی که آن را فتح کرده‌اند، ناگزیرند آیین و باورهای خود را به خدمت منویات سیاسی‌شان درآورند. اگر لازم است با فرمانروایان مصر وارد گفتگو و تعامل شوند، پس باید مسلمانانی دوآتشه باشند؛ اگر قرار است مناسبات سازنده‌ای با چین داشته باشند باید آیین بودایی را بپذیرند؛ و اگر قرار است در ایران با چهره‌ای نیمه معنوی بخشی از توده‌های مردم را به خود جذب کنند، باید با نگاه عارفانه‌ی زمان همراه شوند. در آخر باید با احتیاط این انگاره را مطرح کرد که تساهل مغولان و کوشش آن‌ها در پذیرش ادیان مختلف در مدت حاکمیتشان در تاریخ سیاسی و فرهنگی آسیا، باعث به وجود آمدن منظومه‌ی فرهنگی متنوع و جذابی شد که با وجود آن که در هر تکه‌ از این جغرافیای پهناور نامی بر خود دارد و به آیین و دین و مسلکی مشخص وابسته است، اما در آن بارقه‌‌ها باورهایی را می‌توان جست که در آموزه‌های ادیان و مذاهب مختلفی ریشه دارد که با انعطاف و تسامح مغولان در گستره‌ا‌ی فراتر از زادگاه‌های خود مطرح شدند و یادگارهایی از مناسک و اعتقادات خویش بر تاریخ فرهنگی و عقیدتی این سرزمین‌ها بر جای نهادند.»[1]


 



[1] - رواداری فرهنگی در عصر مغولان، نسیم خلیلی، نشر ققنوس، 1397، صص 129 تا 131

2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 309 

تأثیر آزادی مذهبِ مغولان بر ایران

تأثیر آزادی مذهبِ مغولان بر ایران

 

همان گونه که اشاره شد در کمتر دوره‌ای از تاریخ ایران ایّامی را می‌توان یافت که مردم به دور از تعصّبات مذهبی بوده و به سخن دیگر آزادی مذهب را لمس کرده باشند. تنها نمونه‌های آن در تاریخ پیش از اسلام و عهد هخامنشیان و اشکانیان گزارش شده است. مغولان بعد از تسلط بر ایران و تحت تأثیر دیدگاه مذهب شمنی خود با مذاهب بودایی، مسیحی و اسلام روبرو شدند که با روحانیان آن‌ها روابط حسنه ایجاد کردند، زیرا می‌خواستند به زعم خود از نیروی خارق‌العاده‌ی همه‌ی ادیان به نفع سلامت جسم و روح و دفع شرّ و همچنین امور دنیوی خود سود جویند. تماس با دنیای متمدن بر تضعیف و تخفیف عقاید آنان بی تأثیر نبوده است و کم‌کم عقاید آن‌ها رو به سردی گرائید و حتی برخی از آن‌ها به سوی ادیان جدید جذب شدند. در طی این تحولات مذهبی دوباره فرهنگ غنی ایران توان و ماهیت خود را نشان داد و با کمک اندیشمندان بزرگ، برخی از حاکمان مغول به دین اسلام و تشیّع پیوستند که ثمره‌ی آن در دولت صفوی به بار نشست. دکتر منوچهر مرتضوی در شرح این تحولات می‌نویسد: «در این ایام برخورد افکار به دلایل مختلف از بین رفت، با ضعیف شدن مراکزی که از مذاهب سنّت پشتیبانی می‌کردند، تازه مسلمانی ایلخانان که پیش‌تر دینی دیگر داشتند، وجود مذاهب و عقاید گوناگون، اختلافِ امرای مغول در انتخاب دین اسلام یا باقی ماندن به دین اجدادی، تردّد تازه مسلمانان در انتخاب بین تشیع و تسنن و تحیّر تازه سنیان در اختیار یکی از مذاهب اربعه‌ی سنّت همه دست به دست هم داده که محیط آزادی از لحاظ عقاید مذهبی به وجود آورد. محیط و مردم طبعاً تابع پادشاه بوده‌اند و پادشاه نیز اگرچه تحت تأثیر عقاید مردم و محیط بوده است، ولی چون صفحه‌ی ذهن و اندیشه‌اش از نقش تعصّب و تقلید ساده بود و سَبق ذهنی و جزمِ فکری و عادتِ ارثی در انتخاب یکی از مذاهب را نداشت و از سوی دیگر برتری مسلّم اسلام را بر مذهب مغول تشخیص می‌داد به عقل و منطق و مطالعه در پی احسن شعب و الطف و ارجح فرق دین مبین می‌گشت، به همین منظور و برای کشف چند و چونی مذاهب اسلام بود که ایلخان اجازه می‌داد علمای مذاهب مختلف اسلام آزادانه و بی آن که بیمی از تکفیر داشته باشند در حضرت سلطنت به بحث و مناظره و ردّ نظر یک دیگر بپردازند. این قاعده محیط آزاد و مساعدی در مباحثات و مناظرات دینی و اظهار عقاید مذهبی به وجود می‌آورد و بی تردید کمتر دوره‌ای در تاریخ ایران اسلامی سراغ داریم که تا این حد آزادی در بحث و اظهار نظر و دوری از تعصبات حکمفرمای محیط و دربار پادشاه بوده باشد. مناظرات علمای شافعی و حنفی در حضور سلطان اولجایتو و حمایت امیر طرمطاز از تشیع و علاقه‌مندی اولجایتو به مذهب حنفی و سپس توجهش به تشیع و اعتقاد خواجه رشیدالدین به مذهب شافعی و عنایت غازان خان به تشیّع و ارادتش به خاندان رسول اکرم بدون این که اختلاف عقیده‌ها موجب بروز وقایع جبران ناپذیر و حوادث خونین بشود مؤید این آزادی و عدم تعصب است. اگرچه هنوز در بین مردم و جامعه‌ی دوره ایلخانی تعصبات گذشته باقی بود، ولی چون این تعصب مذهبی متّکای سیاسی و دولتی نداشت و دربار ایلخانی مخالف چنین خشونت‌ها و تعصباتی بود مجال بروز و ظهور نمی‌یافت. این سیاست آزادی مذهبی مستقیماً و غیر مستقیم کمک فراوانی کرد و علمای بزرگی چون نظام‌الدین عبدالملک مراغه در مذهب تسنن و علامه حلّی در تشیع ظهور کردند.

رنجش سلطان محمود غازان از کشته شدن علوی به دست اهل تسنن در مسجد جامع به علت این که اقتدا به امامان مسجد را انتقاد کرده و مجدداً نماز خوانده بود و مباحثات آزادانه در حضور سلطان اولجایتو بین مولانا نظام‌الدین و علمای حنفی و مولانا نظام‌الدین با علمای شیعه و دلیری امرای مسلمان در جانبداری از تشیع که توجه بدان به عنوان رفض و رافضی بودن ذنب لایغفر شمرده می‌شد همه حاکی از این آزادی مذهبی می‌باشد و اگرچه قتل سید تاج‌الدین آوجی و پسرش به امر سلطان اولجایتو و توطئه‌ی امرای مغول بر علیه سلطان احمد تگودار پادشاه مسلمان و اجتماع بر سر ارغون خان از تضادهای مذهبی و مظاهر تعصبات دینی به شمار می‌رود، ولی باید در نظر داشت که این قبیل حوادث نتایج جزئی و اضطراری تضاد عقاید مذهبی بوده است و ادعای سابق را در مورد آزادی کلی مذهبی و نبودن تعصبات شدید نقض نمی‌کند. حتی آن جا که خواجه رشیدالدین در تاریخ مبارک غازانی از تمایل غازان خان به تشیع سخن می‌گوید، با وجود این که خواجه متمایل به مذهب شافعی بوده است، لحن موافق و تحسین‌آمیزی دارد و با کمال بی طرفی و علاقه‌مندی از توجه ایلخان به خاندان نبوت یاد می‌کند به طوری که اگر خواننده از مذهب و تمایلات مذهبی خواجه آگاهی نداشته باشد تصور خواهد کرد که خود خواجه نیز متمایل به تشیع است و این موضوع نیز آزادگی و بی تعصبی خواجه رشیدالدین و امانت او در نقل مطالب تاریخی و مهرورزی به خاندان رسول در عین حالِ شیعه نبودن حکایت می‌کند. اگر بیم از سلطان و رعایت مصلحت در دنباله‌روی از عقاید غازان خان را دلیل ذکر این مطلب در تاریخ غازانی بدانیم به این نکته توجه نکرده‌ایم که به تصریح خود رشیدالدین، سلطان محمود غازان عادتاً مذهب تشیع نداشت و باطناً به خاندان نبوت مِهر می‌ورزید و این علاقه‌مندی و مهرورزی جنبه‌ی توجه و تمایل باطنی داشته نه بستگی رسمی و پیروی از تشیع. پس منطقی نیست که تصور بکنیم خواجه رشیدالدین برای تقرّب و خوش آمد ایلخان این سخنان را به میان آورده است آن هم در دوره‌ای که وزیر و ایلخان هر یک به دین خود بوده و کاری به عقیده و دین همدیگر نداشته‌اند و حتی امثال خواجه شمس‌الدین صاحبِ دیوان که گرفتار مصیبت وزارت ایلخانانی چون اباقا خان بودند با وجود بدبینی ایلخان نسبت به مسلمین هرگز دین خود را پوشیده نمی‌داشتند و لزومی برای این کار نمی‌دیدند. باید توجه داشت که اگر هم در این دوره تبلیغ و کوششی برای قبولاندن و تحمیل عقیده‌ی دینی و مذهبی به عمل آمده از طرف وزرا و امرا و علمای مسلمان بوده نه از طرف ایلخان. بنابراین از لحنِ ارادت‌آمیز خواجه رشیدالدین درباره خاندان نبوت و ستودن غازان در این مورد جز آزادگی و بی تعصبی خواجه و نبودن تعصب و نفاق شدید مذهبی در دوره ایلخانان استنباط دیگری نمی‌توان کرد.

توجه و تدیّن ایلخانان مغول به دین اسلام، ایجاد و توسعه حوزه‌های علمی اسلامی، وزارتِ وزرای ایرانی مسلمان، تشویق و احترام علما، تقویت و اعزاز متصوفه، ترویج فوق‌العاده‌ی دانش و فرهنگ اسلامی بر مهاجمان و حتی فاتحان نیرومند مغول حکایت می‌کند. یعنی مطابق معمول و چنان که در دیگر ادوار تاریخ ایران نیز مشاهده می‌شود قوم مهاجم و غالب بالاخره در مقابل سیاست و تدبیر و نفوذ معنوی عنصر ایرانی مغلوب و در تمدن ایرانی مستهلک می‌شود و در دوره‌ی ایلخانان جز یک مشت لغت و اسم و لقب و عناوین مغولی و چند سنّت چنگیزی و چند شجره و نسب نامه و مقداری خاطره از آثار مغول چیزی باقی نمی‌ماند و به راستی هم مغولان چیزی جز همین‌ها نداشتند که به جای ماند. توجه و علاقه‌ای که غازان خان و اولجایتو نسبت به اسلام و احکام اسلام مشاهده می‌شود و روح حکیمانه و عارفانه‌ای که گاهی از آنان به ظهور رسیده، اگر پرداخته و ساخته‌ی مورخان نباشد، که چنین چیزی بسیار مستبعد می‌نماید، از دیگر پادشاهان مسلمان دیده نشده یا لااقل کمتر دیده شده است.»[1]

همان گونه که ذکر گریدد از نظر آزاد اندیشی دینی دوران مغول یک حالت استثنایی دارد. تعامل و تقابلِ اندیشمندانِ عقاید مختلف باعث ظهور و تکامل اندیشه‌ و قیام‌های مذهبی قبل از اسلام شد و در این مورد به قیام مزدکیان به رهبری پیر یعقوب باغبانی می‌توان اشاره کرد که خواهان تجدید عظمت دوران پیش از اسلام بود. این آزادی و عدم حمایت حکومت از تعصبات دینی تأثیر مستقیم یا غیر مستقیم در پیشرفت علوم مختلف داشت. در این میان رشد و اعتلای مذهب تشیع بیشتر از بقیه بود و موجب ظهور علما و دانشمندان بزرگ این دوره از جمله ابو یعقوب یوسف بن زیدالدین علی بن مطهر پدر علامه حلی، سیّدبن طاووس، عزالدین ابوالفضل محمد، قوام‌الدین ابوالفتوح یوسف العلوی الحسنی، عمادالدین طبری، فخرالمحققین، مولانا حسن کاشی، محمدبن مکی جزینی عاملی، ابن میثم، سید علی همدانی و بسیاری دیگر شد. در دوران ایلخانان و به خصوص غازان خان که مرید شیخ زاهد گیلانی و صوفی بزرگ شده بود سادات جایگاهی والا یافتند چنان که «در جامعه‌ی ایلخانی بیش از هر دوران دیگری کار سادات رونق گرفت. آنان مورد احترام و تکریم قرار گرفتند و به شغل‌های مهم دست یافتند. مردم بیش از هر زمان این حدیث نبوی را به یاد می‌آوردند که محبت آل عبا سبب رضای خدا و دخول در بهشت است. و معتقد بودند که سادات، جواهر اصداف نبوت و ولایت و زواهر (روشن و بلند) ابراج فتوّت و هدایت‌اند. این اهمیت و اعتبار از دوران غازان خان به اوج خود رسید، زیرا گرایشی شدید به سمت تشیع و محبت خاندان پیامبر یافته بود. او که بیش از دیگران سادات را عزیز و محترم می‌شمرد، صدقات و مرسوماتی در حقّشان مقرّر داشت و دارالسیّاده‌ها، خانقاه‌ها، مدارس و مساجدی مخصوص آنان بنا کرد. سلطان دستور داد تا در شهرهای بزرگ و کوچک دارالسیّاده‌هایی ساختند و موقوفات و تشکیلات منظمی برای این مؤسسات فراهم آوردند تا سادات در رفاه زندگی کنند. علاقه‌ی خاص و وافر غازان به سادات، همواره فکر گروه‌های دیگر مذهبی را به خود مشغول می‌داشت. از القابی که در نامه‌ها خطاب به این دسته معمول بود، می‌توان بر میزان اهمیتشان واقف شد و بدین قرار: مقّر سیادت مآب مولانا.... اکرم قدوة السادات، جامع اسباب السیادات، ملاذ العترة الطاهرة النبویه، کهف العصبة الشریفة المصطفویه، جمال السلالة العلویه، برهان الاسلام والمسلمین.»[2]


 



[1] - مسائل عصر ایلخانان، تألیف منوچهر مرتضوی، چاپ دوم، انتشارات آگاه، 1370، صص 188 تا 192

[2] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد دوم، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، ص 648

3  - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 305

آزاد اندیشی مذهبی مغولان

آزاد اندیشی مذهبی مغولان

 

در تاریخ بعد از اسلام مبحث آزاد اندیشی مغولان نسبت به مذهب یک واقعیت استثنایی و تکرار ناشدنی بود. درباره‌ی علت این دیدگاهِ مغولان عقاید متفاوت از سوی مورخان ابراز گردیده، اما آن چه که مسلم است آنان پیرو جهان بینی شمنی بودند و نسبت به ادیان دیگر تعصّبی نداشته‌اند. این نوع نگرش در حالتی اتفاق می‌افتد که مغولان از جانب مسلمانان به عنوان کفّار محسوب شده و مبارزه با آنان لقب غازی و جهادگر را برای سلاطین ایران و خلفای عباسی به دنبال داشته است. در این میان تهاجم مغولان به سرزمین‌های اسلامی توازن قدرت را برهم زد و این بار کشورهای اسلامی در معرض زوال و ضعف قرار گرفتند، اما چنین واکنشی از سوی مغولان در حمله به نواحی مسلمان نشین یا غیره دیده نشده است.[1] «پادشاهان مغول از زمان چنگیزخان تا اواخر حکومت ایلخانان ایران هیچ وقت به فکر تحمیل مذهب و عقیده‌ی خاصی به مردم ممالک مفتوحه برنیامدند. خودِ چنگیزخان هنگامی که از کشته شدن رعایا و سفرای خود در ایران سخت غضبناک و عزم حمله به ایران و گرفتن انتقام از خوارزمشاهیان بود در موقعِ تسخیر ترکستان شرقی و گرفتن خُتن و کاشغر و دست یافتن به مردم آن سامان و مسلمین آن سرزمین‌ها نه تنها خشونت و بیدادی نشان نداد، بلکه فرمان داد آزادی مذهب به مردم داده شود و فشار و تحمیل دوره‌ی حکومت کوچلک خان و اعوان او خاتمه یابد. پس از ورود به ایران و شروع به فتح و گشودن شهرها نیز بین آن همه خونریزی و کشتار و جنایت و هدم و تخریب اثری از سیاست تحمیل مذهبی و بازداشتن مردم از دین و عقیده‌ی خود مشهود نیست. در دوره ایلخانان در عهد آباقا و ارغون فشارهایی به مسلمین وارد شد و ستم‌هایی رفت، ولی عجیب این است که در اغلب این وقایع دست وزرای ایرانی در کار بود و جاه‌طلبان خبیثی نظیر سعدالدوله‌ی یهود مسؤول واقعی آن حوادث و محرک ایلخانان بودند. البته در مورد این سختگیری‌ها تأثیر تبلیغات و تشبّثات مسیحیان و سعی دربارهای اروپا را در جلب دوستی و همکاری ایلخانان ایران بر ضد مسلمین نباید فراموش کرد.»[2]

نتایج این بینشِ مغولان و به خصوص بعد از فروپاشی حکومت عباسیان باعث به وجود آمدن آرامشی کوتاه برای تمام پیروان مذهبی از قیودِ خراج و جزیه از سوی حاکمان و متعصبان گردید و تنها محکوم به تحمل ظلم مغولان بودند.[3] اصولاً قتل عام‌های مغولان را نمی‌توان به اشاعه‌ی مذهبشان ارتباط داد، زیرا «هیچ آرمان مذهبی در کار نبوده تا از حقایق مذهب شمنی در مقابل سایر اعتقادها دفاع کند و هیچ جبرگرایی برتری نژادی هم در کار نبوده که مخالفان منفور را ریشه‌کن کند یا سرزمین‌های ضروری در آسیای مرکزی فتح شوند. تنها مسأله‌ی مبرم فتح و چیرگی بوده، چون به هر دلیل مبهمی، این کارِ سرنوشت او و مسؤولیتی بود که خدا به چنگیز محول کرده بوده است. تخریب که یک موضوع راهبردی بوده است، گاهی اوقات یک مسأله شخصی می‌شد. یعنی وقتی رهبر یا شهری تخّلف خاصی می‌کرده است، امّا در غالب اوقات کاملاً غیر شخصی بوده و صرفاً زائیده‌ی حس نیرومندِ برتری طلبی نه بر یک گروه، بلکه بر همه بوده است. نژادپرستی گزینشی است و مغولان قطعاً نژادپرست نبودند. هیچ هدف دیگری، و مرگ و تخریب هم جزء جدایی ناپذیر آن فتح بودند. هر پیروزی‌ای که به دست می‌آمد خوب بود و هرچه که آن را به تأخیر می‌انداخت بد بود، به همین سادگی.»[4]

درباره‌ی سیر تکوین این دیدگاه و عدم تعصب مذهبی در نزد مغولان آمده است که «مغولان پس از هجوم به سرزمین‌های دیگر معمولاً هیچ آیین و اندیشه‌ای را تبلیغ یا تحمیل نمی‌کردند از این رو بوداییان و مسیحیان و مسلمانان آزاد بوده‌اند به راه خود باشند و فراتر از آن آیین خود را برای فرمانروایان جدید و خاندان و خویشانشان نیز تبلیغ کنند. البته این رویکرد وقتی حاکمان مغول دین خاصی را می‌پذیرفته‌اند تا اندازه‌ای تغییر می‌کرده است، چرا که آن دین از سوی حاکمیت تأیید می‌گرفته و در نتیجه گسترش پیدا می‌کرده است و گاهی حتی خود حاکم نیز بر آن می‌شده آیین رسمی و همگانی اعلام کند. این اعلام رسمی محدودیت‌هایی برای ادیان دیگر ایجاد می‌کرده و در چنین مواقعی رواداری یا تساهل درباره سایر ادیان بی معنا می‌شده است؛ برای درک بهتر این موضوع توجه به کنش اولجایتو، سلطان تازه مسلمان مغول ضرورت دارد. او برای مسیحیان و یهودیان جزیه یا مالیات سرانه‌ی مذهبی برقرار کرد و آن‌ها را وادار کرد برای متمایز شدن از مسلمانان لباس مشخصی بر تن کنند. در همین داده‌ی تاریخی مختصر چند نشانه وجود دارد که فضای رعب‌انگیز روزگار اولجایتو را در تعامل با ادیانی جز اسلام بازنمایی می‌کند: ستاندن جزیه و مالیات از اقلیت‌ها و متمایز ساختن آن‌ها که بار بی حرمتی انسانی در آن هیچ نشانی از روزگار حاکمیت سلطانی اهل تسامح ندارد. در مورد بروز این تفکر آزاد اندیشی در نزد مغولان آمده است اولین چیزی که درباره گرایش‌های دینی و اعتقادی مغولان می‌توان گفت آن است که مغولان بسیار آزاد بوده‌اند. این آزادی که شاید بازتاب زندگی در دشت و بیشه بود باعث شد که آنان هیچ مقاومتی برای حفظ آیین نیاکان خود نداشته باشند و در نتیجه بسیار زود در ایران و اردوی زرین به اسلام پیوستند و در چین نیز نوع تبتی بودیسم را پذیرفتند. این آزاد اندیشی البته گاه به شکلی دیگر هم تفسیر شده است، چنان که نوشته‌اند مغولان پیروان فرقه‌ها و ادیان را در ممالکِ تحت فرمان خود آزاد می‌گذاشتند تا به آیین خود باشند و هر کدام به رسم آیین خویش برای خان دعا کنند. گویی به این ترتیب جان و مال و شجره‌ی خان مغول با تضمین بیشتری از سوی خدایانی بیشتر از بلا مصون می‌مانده است. گویی در خیال مغولان خدای هر آیینی با خدای آیین دیگر فرق می‌کرده است و سرکوب یک آیین به معنای مرگ یک خدا از میان خدایان بی شمار بوده است. در این مجال بررسی ویژگی‌های خدای مورد پرستش مغولان ضروری است. دیگر نکته‌ی قابل تأمل در این خداشناسی، نمادها و نشانه‌هایی است که معرّف خدای مغولان است. روشن است که ترسیم چشم‌اندازی روشن از آیین و باورهای اعتقادی شمنیسم، آن چنان که در سده‌های پیش در میان قوم مغول حاکم بوده دشوار و تقریباً ناشدنی است، چرا که داده‌های مکتوب ما از این دوره زمانی بسیار اندک است و آن چه محققان بزرگی نظیر میرچا الیاده نیز درباره شمنیسم گردآوری کرده‌اند بسیار گسترده و اغلب معطوف به داده‌هایی است که از حیات شمنیسم در جهان معاصر جمع آوری و مدوّن شده است. اما از آن جا که تغییر در سنّت‌های شمنیسم بدوی بسیار کند و بطئی انجام می‌شود، می‌توان همین داده‌ها را به جامعه‌ی مغولی روزگاران کهن هم تسری داد.»[5]

در مورد این که چرا چنگیزخان تعصب مذهبی نداشته و در قوانین یاسا هم اجرای آن را لازم می‌بیند جای پرسش است؟ آیا وی به این بینش رسیده بود که تأثیر اختلافات مذهبی زیانبار و غیر قابل کنترل است؟ آیا در اثر کنکاش و مشاوره با دیگران به این نتیجه رسیده بود؟ چنگیز در معیار مذهب شمنی معتقد به خداوند یکتا بود و در اولین فصل یاسانامه بر این نکته تأکید می‌کند که همه‌ی مردمان را فرمان می‌دهیم که به خدای یکتا خالق آسمان و زمین ایمان داشته باشند. او قاسم مطلق توانگر و درویش است و به اراده‌ی خود زندگی می‌بخشد، مرگ می‌فرستد، فرمانش مطلقاً بر همه چیز روان است. این بینش مذهبی مغولان در اواخر دوره‌ی ایلخانان به دلیل شرایط سیاسی دچار تحول گردید و برخی حاکمان مغول تا حدودی عقاید اجدادی خود را در مقابل ادیانی چون اسلام و مسیحیت از دست دادند و در مناظرات مذهبی ادیان مختلف شرکت می‌کردند و گاه مبلغ ادیان دیگر می‌شدند. روند این وضعیت از سوی مسلمانان تأثیری بر کافر دانستن مغولان نداشت، ولی چاره‌ای جز صبر و تحمل نداشتند و با توجیهات مذهبی فقط به دنبال آرامش روحی می‌گشتند. «بعضی تهاجم مغولان را قضای الهی و نشانه‌ای از نزدیکی پایان جهان و فرا رسیدن آخرت می‌پنداشتند و پاره‌ای این بلا و مصیبت را دلیل غضب خداوندی می‌شمردند که به سبب افراط بی اعتنایی مردم به حدود شریعت و عدم رعایت سنت و اعراض از فرائض و سنن آسمانی بر سر آن‌ها فرود آمده است. سنی مذهبانی که سال‌ها از ترس و وحشت اسماعیلیه خواب راحت نداشتند از بین رفتن این «فرقه‌ی منفور» و انتشار توسعه‌ی دین اسلام و گرویدن بسیاری از رهبران مغول را بدان مذهب خواست خداوند و از مزایای ایجاد امپراتوری این صحرانشینان می‌خواندند و بالاخره شیعیان که سال‌ها مورد اذیّت و آزار سنّیان قرار می‌گرفتند از بین رفتن خلافت بغداد و رهایی خود از حاکمیت سنی مذهبان را فوزی عظیم می‌دانستند.»[6]

به طور کلی مغولان را نمی‌توان اقوامی بی دین دانست، زیرا دیدگاه و نوع نگرش ما به مذهب و خدای یگانه با آن‌ها متفاوت بوده است. نیایش و رفتار چنگیز در مواقع بروز مشکلات و درخواست یاری از سوی خدای آسمان و به رسمیت شناختن وی از سوی خداوند توسط شمنِ بزرگ بیانگر نوعی از اعتقادات آن‌ها به جهان هستی می‌باشد. تأیید و تأکید بر پایداری تفکّر شمنی از سوی مردم و حاکمان مغول در یاسا و اطاعت از این قوانین از سوی سربازان نوعی جهاد برای مأموریت الهی محسوب می‌شد که بعد از تصرف سرزمین‌های دیگر، بیشتر جنبه‌ی سیاسی یافت. در این حالت اگر از سوی اغلب حاکمان مغول رفتاری بر خلاف قوانین یاسا و یا اظهار بی تفاوتی و تمایل نسبت به ادیان دیگر دیده می‌شود به خاطر مقابله با دشمنی مشترک بوده و این موارد را نمی‌توان به آزاداندیشی و تسامح آنان نسبت به ادیان تلقی کرد. یکی از دلایل گرایش اولجایتو نسبت به تشیع جالب است. یکی از افراد با نفوذ فرمانده امیر طرمطازِ قدرتمند مغول بود که تشیع را پذیرفته بود. روزی امیر طرمطاز به اولجایتو گفت: « که صلاح در آن است که به فرقه‌ی شیعه بگرود. سلطان پرسید که شیعه کدام است؟ او پاسخ داد: آن که به رفض مشهور است. سلطان بانگ بر وی زد و گفت ای بدبخت می‌خواهی مرا رافضی سازی؟ ولی معلمان طرمطاز به او درسش را خوب آموخته بودند، زیرا وی به سلطان تفهیم کرد که در تشیّع سلطنت موروثی است، چنان که امامت که رهبری امت شیعه را بر عهده دارد از آنِ خاندان علی (ع) است و لاغیر. سلطنت موروثی همان اصلی است که در خاندان چنگیزی مورد قبول است. در حالی که در تسنن، سلطنت و حکومت انتخابی است و هر امیری می‌تواند ادعای سلطنت کند و فرمانروایی را در دست گیرد. سپس محاسن دیگر تشیع را یکی پس از دیگری برشمرد و به خان تفهیم کرد که علاوه بر اجر اخروی، به صلاح سیاسی هم نزدیکتر است که خاندان چنگیزی به تشیّع روی آورند و چنین نتیجه گرفت که غازان خان که اعقل و اکمل جهانیان بود به سبب اعتقادات میل به مذهب شیعه فرمود و توصیه کرد که سلطان نیز راه غازان را در پیش گیرد. اولجایتو با اختیار کردن تشیع یاران و اطرافیان خود را مخیّر ساخت که یا این مذهب را اختیار کنند یا به سلامت راه دیگر گیرند و از شغل و مقام خود مستعفی شوند. البته گروه کثیری راه سلطان را انتخاب کردند. بعضی به منظور حفظ مقام و مال، بعضی بر حسب ظاهر در عین پای‌بندی به دین آبا و اجدادی خود و برخی دیگر به علت سست اعتقادی نسبت به تسنن. در نظر آنان این یا آن فرقه تفاوت چندانی نداشت. حال که به اجبار از دین آبا و اجدادی خود برگشته بودند، چه تسنن و چه تشیّع. ولی از آن میان دو فرمانده‌ی بزرگ یعنی امیرچوپان و امیر ایسین قتلغ (خوشبخت) در تسنن پابرجا ماندند و به هیچ عنوان زیر بار تغییر مذهب نرفتند. روحانیون شیعه که از آنان بیمناک بودند هرچه سعی کردند، نتوانستند تغییری در عقیده‌ا‌شان ایجاد کنند. سلطان نیز که به این دو فرمانده‌ی نیرومند نیازمند بود عکس‌العملی از خود نشان نداد.»[7]

تحولات مذهبی دوران حاکمیت ایلخانان مغول وابسته به اوضاع سیاسی جامعه متغیّر بوده است. مؤلف کتاب غارت تمدن ایران توسط مغول در این باره و علت گرایش آنان به تشیع می‌نویسد: «از مجموع مطالبی که عنوان گردید می‌توان نتیجه گرفت که ایلخانان حاکم بر ایران، برخلاف توصیه‌های یاسا و سیاست مذهبی چنگیزخان چندان برای تسامح با پیروان ادیان و مذاهب مختلف رغبتی نشان ندادند. بنابراین نرمش آن‌ها نسبت به تشیّع و شیعیان در مقایسه با تسنن را نباید تسامح مذهبی تلقی کرد، بلکه شرایط سیاسی خاص آن دوره، چنین امری را اقتضا می‌کرد. از میان عوامل مختلف که در سیاست مذهبی ایلخانان تعیین کننده بود، می‌توان دشمنی آن‌ها را با ممالیک مصر که مغولان را شکست داده و راهِ ادامه‌ی فتوحاتشان را سد کرده بودند مورد تأکید قرار داد. گذشته از شکست تحقیرآمیز عین جالوت (659ه.ق) که تصوّر شکست ناپذیری مغولان را از میان برده بود ممالیک با جلوس یک خلیفه‌ی اسمی در مصر (المتوکل بالله)، آن جا را به صورت مرکز دینی مسلمانان درآورده بودند که می‌توانست تهدید بالقوه‌ای برای قلمرو ایلخانان که اکثریت مردم آن سنی مذهب بودند، تلقی شود. از این رو ایلخانان نسبت به سنیان سوء ظن و بدبینی بیشتری نشان می‌دادند. در مقابل، نه تنها چنین تهدیدهایی از سوی شیعیان متوجه مغولان نبود، بلکه در مواردی نیز بنا بر منافع و مقاصد سیاسی، دو طرف با یک دیگر همکاری کرده بودند. از این رو حمایت نسبی مغولان از شیعیان در مقایسه با اهل سنت، آن هم به علت مقتضیات سیاسی، نباید به معنی تسامح مذهبی مغولان تعبیر شود.»[8]

در هر صورت اختلافات مذهبی در ایران یا اروپا نعمتی بزرگ برای مغولان در تهاجم و پیروزی بوده است. آنان به طور زیرکانه از این اختلافات نهایت بهره را می‌بردند، چنان که یکی از علل پیشروی آن‌ها در اروپای شرقی به واسطه‌ی همین اختلافات فرمانروایان اروپایی با یک دیگر بود. تداخل این تضادهای عقیدتی چنان برجسته است که گویا تمام جنگ‌ها باید از دید مذهبی تفسیر شوند و حتی می‌توان گفت که تأثیر این اختلافات به مراتب بدتر از حملات مغول بوده است. در ایران شاهد آن هستیم که حاکمان با جنگ بر علیه اسماعیلیه همدردی اهل تسنن را جلب می‌کردند و سپس با از بین بردن خلافت بنی عباس نظرِ حق‌شناسی شیعیان و مسیحیان شرقی را متوجه خود ساختند. «میرخواند می‌گوید مسلمانان سنی مذهب از مغولان می‌خواستند در سرِ راهشان مسلمانان شیعی مذهب را در قم ریشه کن سازند. شافعی‌ها و حنفی‌های مقیم اصفهان که در رأس آن‌ها دو خاندان صاعدی و خجندی قرار داشتند سال‌ها با یکدیگر خصومت می‌ورزیدند. با آن که شهرِ اصفهان در حمله و هجوم اول مغول محفوظ و مصون مانده بود، ولی در هجوم دوم در نتیجه‌ی اختلاف و خصومت این دو گروه پای مغولان به اصفهان نیز کشیده شد و به این ترتیب که شافعی‌ها با مغولان قول و قراری گذاردند تا دروازه‌های شهر را به روی آن‌ها بگشایند و در مقابل این خیانت، مغولان مردم حنفی مذهب اصفهان را قتل عام کنند، اما وقتی مغولان وارد اصفهان شدند هر دو گروه حنفی‌ها و شافعی‌ها را قتل عام کردند و شهر را هم ویران ساختند. همین طور داستان‌هایی از خیانت علویان طوس و نیشابور و همکاری آن‌ها با مغولان در گوشه و کنار ثبت شده است. مسیحیان اروپا نیز در ابتدا حمله و هجوم مغولان را به سرزمین‌های اسلامی تفضّل الهی و نعمتِ غیر مترقبه‌ برای خود می‌دانستند و چون قبلاً اطلاعاتی حاکی از وجود مسیحیان نسطوری در شرق آسیا به آن‌ها رسیده بود، گمان می‌بردند مهاجمین همان مسیحیان نسطوری اروپای شرقی هستند که از پشت به مسلمانان خنجر می‌زنند. اما وقتی مغولان سرزمین‌های مسیحیان اروپای شرقی را مورد تجاوز قرار دادند برای اروپائیان شک و تردیدی حاصل شد و آن‌ها نیز مانند مسلمین احساس خطر کردند. با این حال اروپائیان پس از کسب اطلاعات بیشتر از وضع مغولان متوجه شدند که مبارزه و جنگ آن‌ها مانند مسلمانان جنگ مذهبی و ایدئولوژیکی نیست و از این لحاظ خطرشان برای اروپائیان کمتر از خطر مسلمانان است چون دین و مذهب مشخصی ندارند و خود می‌توانند زمینه‌ی مساعدی برای مبلغین مسیحی و تبلیغ و نشر دین مسیح باشند. این وضع انگیزه‌ی اعزام نمایندگانی از اروپا به خاور آسیا شد و در دنباله‌ی آن با کمک مسیحیان شرقی و به خصوص نسطوریان روابطی بین اروپائیان و مغولان ایجاد گردید. بعدها که هولاگوخان مغول حکومت ایلخانان را در ایران تأسیس کرد و خلافت عباسی را از بین برد مرکز قدرت اسلامی از بغداد به قاهره انتقال یافت و «دولته‌الاتراک» ممالک مصر در برابر مغولان به مقاومت برخاست. جانشینان هولاگو چون به تنهایی مانند اروپائیان قادر به مقابله با نیروهای نظامی مسلمانان مملوک نبودند با توجه به سوابق ناچار دست کمک به طرف اروپائیان دراز کردند و این وضع نیز موجب ایجاد روابط بین فرمانروایان ایران و اروپا شد و به تدریج توسعه یافت.»[9]


 



[1] - عبدالعلی دستغیب معتقد است که در لشکرکشی مغولان جنبه‌ی مذهبی غلبه داشته و سربازان به خاطر آن می‌جنگیده‌اند. وی در صفحه 124 کتاب هجوم اردوی مغول می‌نویسد: «درباره‌ی کشتارهای چنگیز و مغولان نمی‌توان آسان‌گیر بود و آن را سرسری گرفت. پیدایش و گسترش قدرت چنگیزیان در پسِ پشتِ خود نظام آئینی از گونه‌ی «نظم نوین» هیتلر پنهان داشت. متأسفانه بسیاری از مورخان این مشکل عمده را ندیده و یورش چنگیز را از قِسم حمله‌ی اسکندر، ناپلئون یا قیصرهای روم..... شمرده‌اند. سخن فقط از کشتار به منظور سلطه‌گری بر جهان و تنفیذ فرمانی الوهی صورت می‌گیرد. کسانی که امپراطوری مغول را صرفاً حکومت اشراف سالاری و چنگیز را در رأس هرم اشرافیت مغول دیده‌اند از حل این مشکل برنیامده‌اند که افواج یکصدوبیست یا یکصدوپنجاه هزار نفره‌ی مغول چگونه تا سرحد مرگ از فرمان‌های خان خود اطاعت می‌کردند و در یورش‌های خود نه صرفاً به منظور غارت و گشودن بلاد آباد، بلکه همچنین به قصد انجام فرمان‌های الوهی خان و حتی لذت بردن از قتل به کشتارهای بی حساب دست می‌زدند. چنگیز خود شَمن بود و به آئین‌های بومی زادگاه خود به شدت دلبستگی و باور داشت.»

[2] - مسائل عصر ایلخانان، تألیف منوچهر مرتضوی، انتشارات آگاه، چاپ دوم، 1370، صص 185 و 186

[3] - دکتر هاشم رجب زاده در صفحه 60 کتاب آیین کشورداری در عهد وزارت رشیدالدین فضل الله همدانی درباره تأثیر سقوط عباسیان بر ادیان دیگر می‌نویسد: «خصوصیت کلی وضع دینی در عهد مغول، تنها تساهل مذهبی فرمانروایان مغول یا بی تفاوتی آن‌ها نسبت به مفهوم دیانت و شریعت به معنایی که در دنیای اسلام فهمیده می‌شد نبود، بلکه برافتادن خلافت یعنی مرکز سیاسی – روحانی اسلام و حذف عنوانِ خلیفه محیط تازه‌ای ایجاد کرد که در آن نه یهود و نصاری تابع قیود و حدودِ مندرج در عنوان «ذمی» بودند و نه اهل مذاهب مختلفِ اسلامی محدودیتی از لحاظ شریعت نمی‌دیدند و نه مذاهب تسنّن در خلافت تکیه‌گاهی خاص داشتند. این امر نه فقط مذاهب مختلف را در ابراز عقاید خود آزاد می‌کرد، بلکه یهود و نصاری را نیز از قید جزیه و محدودیت‌های مربوط به اهل کتاب معاف می‌داشت. به همین سبب بود که مسیحیان و موسویان نیز مثل بودائیان مغول توانستند در قلمرو اسلام مراکز دینی تازه بنا کنند و فعالیت خود را توسعه دهند.»

[4] - زندگی پرماجرای چنگیزخان، نویسنده جان من، مترجم داود نعمت اللهی، چاپ ششم، 1398، ص 150

[5] - رواداری فرهنگی در عصر مغولان، نسیم خلیلی، نشر ققنوس، 1397، ص 21

[6] - امپراتوری مغول و ایران، دکتر ابراهیم تیموری، انتشارات دانشگاه تهران، 1377، ص 4

[7] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد دوم، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، ص 603

[8] - غارت تمدن ایران توسط مغولان، مؤلف علی غلامرضایی، انتشارات دافوس آجا، 1394، ص 141

[9] - امپراتوری مغول و ایران، دکتر ابراهیم تیموری، انتشارات دانشگاه تهران، 1377، صص 5 و 474

10 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 300

واکنش روحانیون در زمان تهاجم مغول

واکنش روحانیون در زمان تهاجم مغول

 

یکی از عوامل مهمی که پیروزی‌های مغولان را آسان ساخت نقش تبلیغات مذهبی و اختلافات داخلی در شهرهای متعدد می‌باشد. این نقش در تحولات سیاسی و اجتماعی تاریخ بشر سابقه‌ای طولانی و زیانبار برای مردم داشته و همواره از آن به عنوان پوششی برای آمال و اهداف حاکمان استفاده شده است. دوران مغول سرشار از این موارد می‌باشد که زمینه را برای جهانگشایی و تسلط آنان در هر شهر و دیار فراهم ساخت. تأثیر این عقاید تنها شامل سرزمین ایران و یا حوزه‌های اسلامی نمی‌شود، بلکه اروپا و دیگر نواحی جهان نیز درگیر این مسائل بوده‌ و مردم و حاکمان از کشتار و نابودی رقیبان خود جام مستی نوشیده‌اند. جای بسی شگفتی است مردمی که بزرگترین صدمات را به دلیل پراکندگی خود از مغولان دیده‌اند، باز هم دست از تنش‌های سیاسی و دینی خود برنداشته و برای نابودی همنوعان خود و تنها به خاطر اختلافات فکری از دشمنی خطرناک استمداد طلبیده‌اند. نکته‌ی عجیب‌تر آن است که آژیر خطر در بالای سر همه به صدا درآمده بود و با آگاهی از عواقب وخیم آن باز هم گروه‌های متعصب بر شعله‌ور شدن آتش دمیده‌اند. مسلمانان از کشته شدن مسیحیان و همچنین مسیحیان از کشته شدن مسلمانان شادی می‌کردند، در صورتی که چنگیزخان و ایلخانان مغول تنها به زمامداری خود فکر می‌کردند و تفکر مسیحی و مسلمان و یهودی و زردشتی برای آن‌ها تفاوتی نداشت. در این مانور و شطرنج سیاسی واکنش بعضی از حاکمان مغول نسبت به مذهب جالب است و بنا به مصلحت گاهی توجه به یکی از ادیان نشان می‌دادند و گاهی نیز در اثر شدت تضادهای مذهبی به همان قوانین یاسایی خود باز می‌گشتند. به عنوان نمونه به اختلافات حنفی و شافعیان در حضور اولجایتو می‌توان اشاره کرد. «جدال حنفی و شافعی به جایی رسید که در نشستی در حضور اولجایتو که به شافعیان گرائیده بود پیشوایان هر دو کیش عرض فضایح مذاهب دیگر کردند و رسوایی‌ها به بار آوردند. سلطان از سرِ خشم برخاست و به وثاق رفت. قُتلغ‌شاه (به معنی شاه خوشبخت) با دیگر امیران گفت که این چه کار بود که ما کردیم و یاسای چنگیزخان و دین پدران خود بگذاشتیم و به دین این‌ها روآوردیم که به چندین قسم منقسم است و این رسوایی میان ایشان قائم. ما به دین اسلاف خود می‌رویم و میان امیران و خواتین و اصحاب اردو این خبر شایع شد، متنفّر شدند و هر که را از اصحاب عمایم می‌دیدند طنز و افسوس آغاز می‌کردند. هم در آن ایام سلطان در کوشکی که غازان ساخته بود به عشرت مشغول شد. شب رعد و برق و بارانی عظیم بود و چند کس از نزدیکان سلطان به صاعقه بمردند و سلطان از آن حالت مستشعر گشت و بر فور کوچ فرمود بر عزیمت سلطانیه، و بعضی از امیران عرضه داشتند که به موجب قواعد مغول و یاسای چنگیزخان بر آتش می‌باید گذشت. بخشیان (راهبان بودایی) را که صاحب این فن بودند حاضر کردند. آن‌ها گفتند که این واقعه از شومی مسلمانی است. اگر پادشاه تَرک آن گیرد از آتش گذشتن مُنجح (موفق و کامروا) آید و در مدت سه ماه در فتور و تذبذب می‌بودند.‌ درباره‌ی این اختلافات کسروی با تعجب می‌نویسد که چرا مردم بغداد و دیگر شهرها در آن روزگار از مواعظ ابن جوزی‌ها به هیجان می‌آمده و می‌گریسته‌اند، ولی به یاری برادران مسلمان ماوراءالنهری و خراسانی خود نرفته‌اند یا چرا خلیفه‌ی عباسی گنجینه‌های خود را بیرون نریخته و به پرورش سرباز و ساختن سلاح نپرداخته ‌است. در این مورد همان طور که خود او نیز اشاره کرده است می‌توان گفت: در زیرِ ظاهرِ آراسته‌ی کشورها گرایش‌های خطرناکی ریشه دوانیده بوده است. گرایش به زهد و صوفیگری و بی پروایی به آبادی جهان، گرایش به جنگ هفتاد و دو ملت، گرایش به پذیرفتن باورهای سخیف، بی اعتنایی به سرنوشت جامعه و کشور، فردگرایی افراط آمیز و انتظار داشتنِ حادثه‌ای بزرگ و ویرانگر، هرچند این حادثه چون سیل از سرِ همه بگذرد و به خُرد و کلان رحم نکند. سوء سیاست خلیفه عباسی و شهریاران و دارندگان فرقه‌ها نیز از همین گرایش‌ها برمی‌خاسته است. ناصر خلیفه خشنود بود که چنگیز به ایران بیاید و دمار از روزگار خوارزمشاه و در واقع مردم ایران درآورد، ابن علقمی پروای آن نداشت که با فتح بغداد چندین هزار نفر جان خود را از دست بدهند، مسیحیان غم آن نمی‌خوردند که مغولان به حکومت جبّارانه‌ی خود ادامه دهند، صوفیان شادی می‌کردند که خراسانِ مسکین، انتقام بی ادبی خوارزمشاه را به بهاءالدین ولد پس می‌دهد. سعدی درباره ویرانی خراسان بزرگ خاموش بود، ولی برای کشته شدن مستعصم سوگچامه می‌ساخت. مولوی ویران کردن بغداد از سوی مغول را «داد» می‌شمرد. غافل از این که آن‌ها روزی به قونیه نیز خواهند آمد و زمانی که دیگر او زنده نیست به کشتار مردم خواهند پرداخت و حتی حامی عزیز او معین‌الدین پروانه را نیز خواهند کشت.»[1]

البته این اختلافات و حیله و نیرنگ‌ها دارای سابقه‌ای بس طولانی بود و مغولان نیز حداکثر بهره‌برداری را از موقعیت کردند. در این جا یک حقیقت تاریخی را نمی‌توان انکار کرد که تمام گروه‌هایی که شمشیر مغول را بر سر مردم آوردند طولی نکشید که خودشان نیز زیر همان شمشیر گردن نهادند و یکی بعد از دیگری به دست همان مغولان قربانی شدند. در تحلیل این موضوع به نقش صوفیان و مانویانی اشاره می‌گردد که روح دلسردی و دلمردگی را در جامعه رواج می‌دادند. برخی مورخان قتل عام‌های گسترده‌ی مغولان را تحت تأثیر نفوذ گرایش به عقاید مانوی دانسته‌اند، زیرا آنان در «همان ایده‌ی مشهور و انتظار نابودی جهان بوده که از ایده‌های بنیادی مانوی‌گری است و در صورتی واقعیت می‌یافت که کشتاری عظیم صورت گیرد.»[2] یا این که «در تلقی برخی مورخان و تحلیل‌گران، صوفیان در رویداد هولناک مغول مورد اتهام هستند. از جمله‌ی این محققان، احمد کسروی است. او صوفیان را القاء به اندیشه‌های زهرآلود و آموزش‌های گمراه کننده‌ای می‌کند که به تعبیر او بی دردی و سستی و بی‌رگی را در میان مردم رواج داد و روح دفاع و خیزش و وحدت را در بلای عظیم مغول از آنان گرفت. او پس از بی‌خردی‌های محمد خوارزمشاه و پستی‌ها و نیرنگبازی‌های خلیفه‌ی عباسی و دیگر بزرگان ایران در کشیدن پای مغول به ایران می‌نویسد: هنگامی که مغولان در ماوراءالنهر آن قصابی‌ها را می‌کردند چگونه ایرانیان با مسلمانان دیگرِ جاها به تکان درنیامدند؟ ایران آن روز بزرگتر از این و مردم در شهرها و آبادی‌ها انبوه‌تر می‌بودند و از آن سو ایرانیان پشتگرمی به مسلمانان عراق و سوریا و مصر می‌داشتند. چنین توده‌ی بزرگی چه شده که بدان‌سان زبونی و ناتوانی از خود نموده‌اند؟ هنگامی که مغولان به ایران آمدند از دیرباز در این کشور گفتگوی کشورداری و جنگ و مردانگی از میان برخاسته و از یادها رفته و یک رشته گفتگوهای دیگر از بی ارجی جهان و بدی جنگ و بیهوده بودن کوشش به جای آن‌ها نشسته بود. صوفیان و خراباتیان و باطنیان همه‌ی مردمی نمی‌بودند، لیکن بدآموزی ایشان به همه‌ی دل‌ها راه یافته بود. آن چه را که کسروی بدان اشاره می‌کند، البته از حدود سه قرن پیش از حمله‌ی مغول آغاز شده بود و در این زمان رواج و گسترش روزافزونی یافته و آثار تربیتی خود را در مزاج بیشتر مردم برجای گذاشته بود. ابن جبیر که در سال 578ه از اندلس به مصر و مکه و عراق و سوریه و دیگر جاها رفته در سفرنامه‌ی خود می‌نویسد در همه‌ی این سرزمین‌ها: صوفیان فراوان می‌بوده‌اند و با آسودگی و خوشی روزگار می‌گذرانده‌اند. در همه جا بدآموزی صوفیان بازاری شده و درویشی و پارسایی و چشم‌پوشی از جهان، عنوان نیکی یافته بوده. در همه جا واعظان مردم را به گریستن وا می‌داشته‌ا‌ند. در بغداد ابن جوزی بزرگترین واعظِ آن جا شعرهای صوفیانه می‌خوانده و مردم را می‌گریانیده و در هر بار کسان بسیاری را به سر تراشیدن و درویشی و پارسایی گزیدن وا می‌داشته است. بدین ترتیب به نظر کسروی، صوفیان و خراباتیان مایه‌ی تباهی مردم بی‌شماری گردیده‌اند. آن‌ها دوست می‌داشته‌اند که بنشینند و از جهان و زندگانی نکوهش کنند و مردم را دلسرد گردانیده به تنبلی و پستی بکشانند. از جنگ و مردانگی بد گویند و خانقاه نشینی و ریاضت را که به گمان خودشان مجادله با نفس می‌شمردند، جهاد اکبر بخوانند. تا جایی که مرشد بزرگ آن‌ها نجم‌الدین رازی، معروف به دایه در برابر مغولان زن و فرزند خود رها کرده و فرار اختیار کند. این محقق، باطنی‌گری و صوفیگری و خراباتیگری را زالوهایی معرفی می‌کند که به کالبد توده‌ی کشور چسبیدند و خون آن را مکیدند و همه‌ی نیرویش را گرفتند و آن را دستگاهی پوچ گردانیدند و پستی اندیشه‌شان تا جایی بوده که چنگیز را برانگیخته‌ی خدا معرفی کرده‌اند و وی را می‌ستوده‌اند.»[3]

با توجه به مواردی که ذکر گردید ایران و بخش اعظمی از جهان آن روز گرفتار بلای ویرانگر مغول شد که در اثر سهل‌انگاری یک حاکم جان بسیاری از انسان‌ها و اندوخته‌های اجتماعی به باد فنا رفت. می‌دانیم که «از زمان تهاجم چنگیز به ایران جریان اسلام به دلیل تخریب مساجد و سوزاندن کتب و کتابخانه‌ها و تعطیل کلیّه‌ی مدارس و مساجد با قتل و فرار و جا به جا شدن روحانیان به کلی متوقف شد. در طول تاریخ هیچ گاه اسلام تا بدین حد مورد مخاطره قرار نگرفته بود. به غیر از آثارِ پایدارِ این تهاجم به نمونه‌ای از رفتار آغازین مغولان اشاره می‌گردد. سرانجام بخارا پس از گریختن فرمانده‌ی خوارزمی و پس از مقاومت دلیرانه‌‌ی خود مردم در سال 617 هجری با سختی فراوان فتح شد. سپس چنگیزخان همراه فرزند کوچکش تولوی که در این جنگ همراه پدر بود به میان شهر رفتند و به مسجد جامع که از ابنیه‌ی عالی و مهم منطقه بود وارد شدند. چنگیز و تولوی در حالی که سوار بر اسب بودند تا کنار منبر پیش رفتند. ابتدا تولوی از اسب به زیر آمد و از پله‌های منبر بالا رفت و پرسید سرای سلطان است؟ گفتند: خانه‌ی یزدان است. آن گاه چنگیز نیز از اسب پیاده شد و دو سه پله از منبر بالا رفت و دستور غارت مسجد را صادر کرد. صندوق‌های قرآن را به میان صحن آوردند و قرآن‌ها را زیر دست و پا انداختند و پاره پاره کردند و به جای آن صندوق‌ها را از علوفه پُر کردند و آخور اسبان ساختند. سپس شروع به باده نوشی کردند و مطربان شهر را خبر کردند تا ساز و آواز سر دهند. مغولان بر اصول غنای خویش آواز خواندند، رقصیدند و قهقهه سردادند. ائمه و مشایخ و سادات و علما و مجتهدان عصر بر طویله‌ی آخور سالاران به محافظت ستوران قیام نموده و امتثال حکم آن قوم را التزام کردند. پس از سپری شدن یکی دو ساعت چنگیز از مسجد خارج شد. آن گاه حاضرین شروع به جمع آوری اوراق لگدکوب شده‌ی قرآن کردند. چنگیز پس از بیرون آمدن از مسجد، از شهر خارج شد و به مصلّا رفت و مردم را گِرد آورد و بر منبر رفت و خطاب به آنان کارهای خلاف سلطان محمد و علت تهاجم خود را به تفصیل برشمرد و مترجمی ایستاده بود و گفته‌های او را به فارسی ترجمه می‌کرد: ای قوم بدانید که شما گناهان بزرگ را، بزرگان شما کرده‌اند. از من بپرسید که این سخن به چه دلیل می‌گویم؟ سبب آن که من عذاب خدایم. اگر شما گناهان بزرگ نکردی خدای چون من عذابی را به سر شما نفرستادی.

چنین گفت کای قوم خشم خدا              فرستاد ما را   به سوی شما

شما با سپاهان به  کردار  بد               کشیدید خشم خدا سوی خود

این گفتار که در روایات همه‌ی متون منقول است نمودار حقیقتی گویاست. کمال‌الدین اسماعیل شاعر معروف اصفهانی که در آن هنگام به دلیل رونق فرهنگی شرق در خوارزم می‌زیست و به دنبال تهاجم مغول خانه‌اش ویران و خود فراری شد در توصیف این حالت قصیده‌ای طولانی و پر معنی دارد که چند بیت آن را برای نمونه نقل می‌کنیم:

مساجد  شده  خندق    پارگین              منابر   شده   هیزم     شوربا

سگِ مرده افتاد  در  موضعی             که  بُد  جای   پیشانی    اولیا

چو اوتاد در سجده افتاده سقف             چو  ابدال  گشته  ستونها دوتا

امامان    چو   قندیل    آویخته            چو  سجاده   افکنده  محرابها

نه‌برطفل رحمت نه‌از پیر شرم            نه‌آزرم خلق و نه‌ترس از خدا

به  صفّ خران  وه که آراسته             مساجد   که  بُد   خانه‌ی اتقیا

در این جا یک سؤال عمده پیش می‌آید و آن این که نقش روحانیان در این میان چه بوده است؟ به هنگام غُور در این مسأله مشاهده می‌کنیم که از ابتدای تهاجم مغول به طور کلی روحانیان دو روش متضاد را در پیش گرفتند: (1) گروهی که از خوارزمشاهیان دلگیر بودند و از دستگاه خلافت پشتیبانی می‌کردند اکنون که پایه‌های حکومت را سست و لرزان می‌دیدند در صدد برآمدند که با حربه‌ی مغول از شرّ وجود خوارزمشاهیان خلاص شوند. چنان که سیاست عباسیان نیز چنین بود؛ بی آن که در آثار و عواقب آن کار را از قبل مطالعه و مداقه‌ای کرده باشند. به این گروه دو دسته دیگر را نیز باید اضافه کرد. یکی کسانی که از موقعیت استفاده کرده، خواستند با کمک دشمن در صدد نابودی رقیبان و یا سایر فِرق برآیند چنان که قتل عام حنفیان ری به فرمان جبه، سردار چنگیزخان به تحریک شافعیان آن شهر بوده است و یا شیعیان شهر نیشابور که پیشی گرفتند و دروازه‌ها را گشودند تا سنیّان لگدکوب سم ستوران مهاجمین شوند. دسته‌ی دوم فرصت طلبانی بودند که اکنون که باد را بر بیرق خصم در اهتزاز می‌دیدند از درِ دوستی با مغولان درآمدند و جانب آنان را گرفتند. شیخ نجم‌الدین دایه از شیوخ و عرفای بزرگ زمان که در خوارزم می‌زیست و پس از ویرانی آن ایالت به خراسان و سپس به عراق گریخت، درباره‌ی خصلت گرایش به جانب قدرت این گروه و دورویی اینان گفته است تا این ضعیف در بلاد جهان شرق و غرب، قریب سی سال است تا می‌گردد هیچ قاضی نیافت که از این آفت {جانب زور را گرفتن} مبرّا و مصون بود. الّا ماشاأالله. ولی همین گروه اول روحانیان پس از تسلط مغول و ایجاد حکومت‌های محلی، به فتنّه و فساد و تحریکات بر ضد مغولان برخاستند و موجب عدم اعتماد فاتحان نسبت به اسلام و مسلمین شدند. با در نظر گرفتن خوی و خصلت مغولان که دروغ و دورویی را از جمله مذموم‌ترین خصایل می‌شمردند، می‌توان بهتر به اهمیت موضوع پی برد. مشاهده‌ی این نوع دو رنگی‌ها و اعمال به تدریج آن چنان در چنگیز تأثیر گذاشت که عاقبت معتقد شدند اگرچه ملت و دین اسلام اختتام ملک و ادیان است، اما مسلمانان بدترین امّت و نازل‌ترین قومند. سرانجام مغولان به این نتیجه رسیدند که شما تازیکانید، چنان کنید و دروغ گویید. مغل اگر هزار جان در سر آن شود کشتن اختیار کنند و دروغ نگویند که دروغ گفتن کارتان باشد. یعنی تازیکان. از این چیزهاست که خدای تعالی بلای ما بر شما فرستاده است.

ولو تصوّر کنیم که تنها این دسته از روحانیان سبب ایجاد چنین تصوری در نزد مغولان نشده باشند، باری باید سهم عمده‌ای را از آنان دانست، زیرا همواره طرف مباحثه‌ی خان این‌ها بودند و اینان بودند که قرآن بر سرِ دست از دروازه‌ی بسته‌ی شهرها بیرون می‌آمدند و طلب امان و عفو می‌کردند و سپس بار دیگر شهر به شورش واداشته می‌شد و عهدشکنی می‌گردید و مغولان را با بازگشودن آن‌ها وا می‌داشت. (2) گروهی از روحانیان اعتقاد داشتند که در هر صورت نباید دشمن را راه داد و نه تنها مردم را تشویق به جنگ می‌کردند، بلکه خود با ایمان راسخ لباس رزم می‌پوشیدند، سلاح به دست می‌گرفتند و در صف مقدم تا آخرین نفس می‌جنگیدند و کشته می‌شدند. شیخ نجم‌الدین کبری عارف مشهور قرن و رئیس کبراویه از آن جمله بود. به هنگام محاصره‌ی شهر جرجانیه به توسط جوجی (مهمان نورسیده)، فرزند ارشد خان، چون مغولان می‌دانستند وی ساکن شهر است دستور دادند شیخ با خانواده‌اش خارج شوند تا پس از صدور فرمان قتل عام گزندی به آنان نرسد. شیخ نه تنها این دعوت را نپذیرفت، بلکه خود لباده‌ی پشمینه را کنار گذاشت و لباس رزم پوشید و به همراه مردم شهر آن قدر جنگید تا کشته شد. در بخارا فقیه عالیقدر امام رکن‌الدین امام‌زاده و فرزندش و بدرالدین خان قاضی شهر به همین ترتیب همراه با سایر مردم تا آخرین نفس جنگیدند و به قتل رسیدند. در همدان فقیه‌ی شهر در عرصه نبرد با دشمن جان داد. آن چه برشمرده شد اقدام‌های پراکنده بود و دردی را دوا نمی‌کرد. حق می‌بود که از جانب روحانیان چاره‌ای کلی و عمومی اندیشیده می‌شد. اگر آنان در هر شهر پس از نا امیدی از دستگاه خلافت و مشاهده‌ی ناتوانی حکومت می‌توانستند در میان خود اتحادی پدید آورند و دست به یک اقدام مشترک و همگانی بزنند شاید راهی برای مقابله با مغولان جسته می‌شد، ولی گرفتاری آن بود که اختلاف بین فرق از یک طرف و بین رؤسای روحانی هر فرقه از طرف دیگر چنان بزرگ بود که وجود چنین اتحادی امکان نداشت. به درستی مشخص نیست که خلیفه‌ی منتخب سلطان محمد خوارزمشاه در این زمان کجا بوده است تا فتوایی صادر کند؟ ابن اثیر فریاد بر می‌آورد: خدا یار و یاور اسلام و مسلمانان باشد، زیرا هیچ کس نیست که یار و یاور مسلمانان باشد و از اسلام نگهداری و پشتیبانی کند. تخریب و تعطیل مساجد و مدارس و مکان‌های مقدس چون مشهد حضرت رضا (ع) که به منزله ی پایگاه‌های معنوی مسلمانان بود و قتل امامان و شیخ‌الاسلامان و عرفا و یا فرار و در به دری ایشان و عدم اتفاق میان باقیماندگان که در هر حال برای مردم بی نوا تکیه‌گاهی بودند در تضعیف روحیه و شکست مردم تأثیر به سزایی داشت.

در همین دوره‌ی نخستین جنگ‌ها و به محض استقرار حکومت و پادگان‌های مغولی در هر یک از شهرهای فتح شده به قول نَسَوی قوانین اسلام خللی تمام پذیرفت، در نتیجه مردم مجبور شدند تا حدودی بسیار تابع قوانین یاسا شوند. یاسا در برابر قرآن قرار گرفته بود. مسلمانان از جهت ذبح اسلامی حیوانات در زحمت بسیار افتادند، زیرا نحوه‌ی آن با نحوه‌ی مغولی تفاوت داشت. از جهت شستشو و طهارت با آب مشکلاتی بر ایشان پیش آمد، زیرا چنان که در پیش اشاره شد مغولان آب را مقدس می‌شمردند و آلوده کردن آن را گناه می‌دانستند از جمله هر که در آب کوچک یا بزرگ برود، هر که برکنار آب روی شوید و آب روی شسته دوباره در آب بریزد او را بکشند و هر گناه کمتر از این، عقوبت او سه چوب و یا پنج و یا ده چوب، اما به شرط این که او را لخت کنند و محکم بزنند. مسلمانان طبیعتاً معذّب بودند که می‌بایست بروند و در برابر مغول‌های ملحد سجده کنند و در خدمت آنان باشند. این را نوعی بت پرستی می‌دانستند ولی چاره‌ای نبود. آنان غالب بودند و اینان مغلوب. حکم شده بود که به جای کلاه معمول و عمامه، کلاه مغولی بر سر گذارند و مسلمانان از این کار عار داشتند. سعدی در این بیت اشاره به همین معنی دارد:

حاجت به کلاه برکی داشتنت نیست      درویش صفت باش و کلاه تتری دار

نتیجه آن که از همان ابتدا مسلمانان که خود را در فشار و تنگنای سختی می‌دیدند در صدد یافتن «کلاه شرعی» برآمدند و بر آن شدند تا در برابر، راهی برای مشروع کردن نا مشروع بجویند. در کتاب فیه مافیه مولانا فتوایی در این باره می‌بینیم: مغولان مال‌ها را می‌ستاندند و ایشان نیز گاه‌گاهی مال‌ها می‌بخشند. تکلیف چیست؟ فرمود: هرچه مغول بستاند همچنان است که در قبضه و خزینه‌ی حق درآمده است، همچنان که از دریا کوزه یا خمی را پُر کنی و بیرون آری، آن مِلک تو گردد. مادام که در کوزه و یا خم است کس را در آن تصرّف نرسد. هر که از آن خم ببرد بی اذن تو غاصب است. اما باز چون به دریا ریخته شود بر جمله حلال گردد و از ملک تو بیرون آید. پس مال ما بر ایشان حرام است و مال ایشان بر ما حلال. این تازه اول کار بود و هنوز مغولان در سراسر ایران به طور کامل مستقر نشده بودند و کلیّه احکام یاسا در شهرها جاری نشده بود. بعدها کار از این هم سخت‌تر شد و اسلام و مسلمانی به روز بدی افتاد.»[4]


 



[1] - هجوم اردوی مغول به ایران، نوشته عبدالعلی دستغیب، نشر علم، 1367، صص 372 و 373

[2] - هجوم اردوی مغول به ایران، نوشته عبدالعلی دستغیب، نشر علم، 1367، صص 210

[3] - خواجه نصیرالدین طوسی، احمد پناهی سمنانی، نشر ندا، 1376، صص 34 و 35

[4] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد اول، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، برگزیده از صفحات 123 تا 129

5 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 285