همان گونه که قبلاً نیز اشاره گردید مغولان فاقد اصول ادیان رسمی دیگر جهان بودند، ولی به خدای یگانه و آفرینندهی آسمان و زمین به نوعی دیگر اعتقاد داشتند. به عقیدهی آنان خدای یکتا فرمانروایی روی زمین را به آنها اعطا کرده و خانهای قبایل رسالت این مأموریت را داشتند که توسط شمنها ارادهی خالق را به فعل مبدّل کنند. در این راستا ترویج خرافات در جهت بهرهگیری و مشروعیت بخشیدن عقاید شمنی برای تحکیم سیستم قبیلهای و حفظ منافع خانها را نمیتوان نادیده گرفت، چنان که چنگیز هم بهره برد. به یقین رفتار مغولان تحت تأثیر این افکار شکل گرفته و باید بر این معیار مورد ارزیابی قرار گیرد. «صُورِ عبادت نیز در نزد آنها بسیار ساده بود. آنان خورشید و به خصوص خورشید طالع، ماه و دگرگونیهای مختلف آسمان را ستایش میکردند و تصوّر اژدهایی در این جریان نقش بسیار مهمی را به عهده داشت. پرستش خورشید مغولان را متوجه جنوب میکرد. آنان در هنگام خسوف و کسوف طبلها را به صدا درمیآوردند تا نیروهای شیطانی را تار و مار کنند. آنان همچنین زمین را به عنوان مادر همهی موجودات تعظیم و تکریم میکردند. مغولان برای پرستش خورشید به سمت جنوب سه بار به حالت رکوع درمیآمدند و در عین حال انگشتهای میانه را به کف دست میچسباندند و سق (نفرین کردن و لعنت فرستادن) میزدند. آنان به مناسبتهای مختلف نوشابههای گوناگون را نثار خدایان میکردند، به این ترتیب که ظرفهای مملو از نوشابه را با ادای وردی به هوا پرتاب میکردند. سوگند آنان در هنگام عقد قرارداد به این ترتیب بود که از ظرفی که گاه گاه سکهای زرین در آن قرار داشت خون میآشامیدند. مغولان موظف بودند چنان چه به یکی از همقسمان و یا بستگان آنان مورد تجاوز قرار گیرد انتقامجویی کنند، اما این رسم در زمان چنگیزخان رفته رفته رو به فراموشی نهاد. علاوه بر خدای یگانه که او را عقل کل میپنداشتند بتهایی از نمد ساخته بودند و برای تکثیر گلهها هدایایی نثار آنان میکردند و نیز از آشامیدنیهای خود به پیشگاه این بتها میریختند. گاه گاه نیز دهان آنان را با چربی و نیز با غذاهایی که خود میخوردند چرب میکردند. بعدها برای آن که به قوانین چنگیزخان نیرو بخشند او را نیز در میان خدایان جای دادند.
در میان مغولان از توتمیسم نشانی نیست. شمنها نقش مشاوران روحانی را به عهده داشتند. آنان روی هم رفته خرافات را رواج میدادند و خود را با جادوگری سرگرم میکردند. جادوگری در انحصار آنها بود و چنان که دیگران به این کار میپرداختند آنان را سرزنش میکردند. از آن جا که مغولان از جادوگری بیم داشتند جادوگران را سخت عذاب میدادند. شمنها زمان را محاسبه میکردند و اجازه داشتند که پیوسته در نزدیکی چادر قاآن عبادتگاهی برپا کنند. سرکردهی آنان (بیگی) طبق قانون چنگیزخان میبایست جبهای سفید به تن کند و به روی اسب سفیدی بنشیند و در مجالس عمومی نخستین جا به وی تعلق گیرد. شمنها خصوصاً به عنوان پیشگو نقش مهمی داشتند و تعیین میکردند که اردو در چه محلی برپا شود و از آینده خبر میدادند. آنان از جمله سه عدد استخوان گوسفند را به آتش میافکندند؛ چنان چه قطعات استخوان در طول آتش میجهید نشانهی نیک و چنان چه در عرض و یا بیرون میجهید نشانهی بد بود. اباقا نیز در سال 668 ه.ق این روش را به کار بست. از این گذشته برای پیشگویی به تخم مرغ، گوشت و اسب توجه میکردند و در مورد اخیر به خصوص شیههی اسب (همان طور که در مورد داریوش اول نیز پیش آمده است). به این گونه پایان حملات جنگی پیش بینی میشد، اما سرنوشت نوزادان را نیز میخواستند از این راه تعیین کنند. در کنار این شیوههای عبادت دستورات مذهبی و عقاید خرافی دیگر که برپایهی دین استوار بود در مغولستان روی برخی از تشکیلات زندگی روزمرهی مردم اثر گذاشته بود، اما در ایران از چنین تأثیراتی دیگر نشانهای در دست نیست. علاوه بر محرمات عمومی چون صید و قتل پرندگان جوان، شکست دو استخوان به وسیله یکدیگر، زدن ضربه به اسبان با دهانهی آنها، اصطکاک تیر با تازیانه و یا ایستادن روی تازیانه دستوراتی مشاهده میگردد که ناشی از ترس مغولان در برابر ارواح است و منابع تاریخی از این ترس گزارش دادهاند. به همین سبب در هنگام گرفتن ماه و یا خورشید شیپور مینواختند. حملات جنگی را تنها در آغاز و یا نیمه ماههای قمری شروع میکردند. همچنین ترس از این که پای انسان آستانهی در را لمس کند و یا بازگشت از راهی که انسان رفته است و یا به طور کلی رفتن به اردوگاههای پیشین تا هنگامی که اثر اجاقها در آن دیده میشود، بی تردید با این عقاید مربوط است. میتوان گفت که برخی از این معتقدات مستقیماً با جادوگری ارتباط داشته است.»[1]
این اعتقادات در ظاهر ممکن است از نظر ما خیلی ساده و مضحک به شمار آیند، ولی مبنای بسیاری از رفتار مغولان را شکل میداده و مشکلات بسیاری را در سرزمینهای متصرفی و به خصوص مسلمانان ایجاد کرده است. دکتر شیرین بیانی دربارهی انواع خرافات و تأثیر آن بر رفتار مغولان و برخورد با ادیان دیگر مینویسد: «به جرأت میتوان ادعا کرد که مغولها از خرافاتیترین اقوام جهان بودهاند و هر لحظهی زندگی را با انواع خرافات میزیستند. روبروک مینویسد که مغولها به جز جادوگری و غیبگویی، دینی ندارند. به همین جهت از سحر و جادو به شدت میترسند و به قول رشیدالدین فضلالله، مغول سِحر را به غایت منکر میباشد. جادوگران را نمایندهی شیطان میدانستند و هرگاه معلوم میشد که کسی به سحر و جادو متوسل شده است بی محابا و بی تأمل به قتلش میرسانیدند. در تاریخ موارد بسیاری را میشناسیم که علت مرگ خان یا شاهزاده و یا شخصیت مهمی را جادو دانستهاند. جادوگرِ مسبّب را پس از محاکمه شکنجه کرده و به قتل رسانیدهاند. بر عکس کسانی که میتوانستند باطل کنندهی سحر باشند در نزد مغولان مقامی والا داشتند و میتوان گفت که حکمفرمای واقعی در قبایل همین دسته بودند. تعداد کسانی که با جن و پری در ارتباط بودند در مغولستان، ترکستان شرقی و به تأثیر آن تا منطقهی ماوراءالنهر بسیار زیاد بود. به خصوص زنان که به قول جوینی «دعوی پری داری» میکردند و در ارتباط با اجنّه به شفای بیماران، غلبه بر دشمن و حل سایر مسائل میپرداختند. برای مثال در تاریخ مضبوط است که یکی از خانهای ایلِ نایمان بر جن و انس حکم میرانده تا به حدّی که شیرِ جنیان را میدوشیده و از آن ماست و دوغ درست میکرده و میخورده است. پس از درگذشت این خان، امرای دیگر به احترام خانِ خود گِرد آن کار نگشتند.
امراض به کمک اجنه و خواندن اوراد و افسون و دود کردن بُخور و به نوا درآوردن آلات موسیقی برای دور کردن شیاطین، معالجه میشد. روحانیونِ مخصوص که طبیب نیز بودند با خواندن اورادی درد و رنج را در کاسهای چوبین میشستند و از بدن بیمار بیرون میکشیدند. اطبّا با همین روش به معالجهی اگتای قاآن جانشین چنگیزخان که در بستر موت افتاده بود، پرداختند و تولوی برادر کوچک وی به منظور بهبود قاآن که وجودش در رأس امپراتوری ضروری بود آب درون کاسه را نوشید و از آن مرض درگذشت. یکی از اشتغالات مغولان مراجعه به باطل کنندگان سحر بود که از ایشان میخواستند تا شرّ شیاطین را از سرِ خود و خاندان و قبیلهشان دفع کنند. به سعد و نحس امور و اوقات معتقد بودند و در همهی کارها با جادوگران قبیله مشورت میکردند و تقریباً هیچ کاری از بزرگ و کوچک بدون مشورت ایشان عملی نمیشد. از آن جمله بود کارهای عمدهی مملکتی، چون تعیین زمان جلوس خان بر تخت سلطنت، تشکیل شوراها، شروع یا اختتام جنگ، نامگذاری فرزندان و .... جادوگران برای این امور از چند طریق استفاده میکردند که مهمترین آن علم ستاره شناسی بود و معتقد بودند که همهی افعال بشری تحت تأثیر ستارگان است. حتی به عقیدهی آنها مدتِ سلطنتِ خانان را ستارگان تعیین میکردند. به این جهت ستاره شناسی و ستاره شناسان از مقام و منزلتی خاص بهرهمند بودند به خصوص پس از تماس با چین که این علم نزد چینیان از دیرباز شهرت جهانی داشت. گذشته از ستاره شناسی انواع رموز دیگر نیز برای تعیین سرنوشت امور در نزد مغولان شایع بود که مهمترین آنها فنّ نظر در شانه و شاریل بود. به این قرار که کتف گوسفند را به هنگام اتخاذ تصمیمی در آتش میانداختند و پس از بیرون کشیدن آن از نحوهی سوختن استخوان در مییافتند که انجام آن کار به سود است یا به زیان. اغلب خانان و بزرگان که لازم بود روزانه تصمیمات مهم اتخاذ کنند، خود علمِ نظر در شانه را میدانستند و به هنگام ضرورت از آن استفاده میکردند. چنگیز نیز این علم را میدانست و در مواقع خطیر آن را به کار میبرد. میدانیم که مغولان هیچ گاه به هندوستان تهاجم نبردند در حالی که پس از تصرف ایران شرقی با این سرزمین مهم و ثروتمند هم مرز شده بودند. منابع ما دربارهی علت این مسأله سکوت اختیار کردهاند و تنها گاه گاه به طور مبهم اشاره کردهاند که مصلحت دیده نشد که به هند حمله برند.[2] تنها در طبقات ناصری علت چنین ذکر شده است که چنگیز فأما چندان چه «شانه» میسوخت و میدید اجازت نمییافت که به زمین هند آید. روبروک که خود شاهد عینی بوده است، میگوید: منگوقاآن هیچ کاری در دنیا انجام نمیداد مگر در«شانه» دقت میکردند و نتیجه را میگفتند. «شاریل» را رشیدالدین چنین تعریف میکند که شاریل آوردن، نزد بت پرستان چنان است که چون شکمونی بُرخان را میسوختند، پیش دل او استخوانی شفاف مانند مهرهای نسوزد، و آن را «شاریل» خوانند و زعم ایشان آن است که هر کس که به مرتبهی بزرگ رسیده باشد مانند شکمونی بُرخان چون او را بسوزانند، شاریل او نسوزد. مغولان از اعمالی که به تصوّر آنان شومی به بار میآورد به شدت احتراز میکردند و علاماتی را به سعد و نحس میگرفتند. برای مثال نمونهای ذکر میکنیم: زمانی که اونگ خان رئیس ایلِ کارائیت با چنگیزخان ناجوانمردانه جنگ کرد و در نبرد نهایی گریخت و نزد تنگغوتها رفت، امرای ایل تنگغوت او را گرفتند و کشتند و سرش را نزد خان خود بردند و او به خاطر احترام به خان مقتول آن سر را در نقره گرفت و در بالای تخت خود گذاشت. بعدها هنگامی که تنگغوتها میخواستند با چنگیز وارد جنگ شوند روزی خان به آن سر گفت: سخن بگوی، میگویند در آن حالت سر چند نوبت زبان از دهان بیرون آورد. امرا تایانک خان گفتند که این معنی نا مبارک است. عجب اگر زوال ما نباشد؛ و همچنان بود. میدانیم که سرانجام تنگغوتها به دنبال همان جنگ منکوب شدند و خان آنان کشته و همسرش اسیر شد.
جادوگرانی وجود داشتند که به نظرِ مغولان علاوه بر ابطالِ سحر میتوانستند برف و باران و طوفان مصنوعی ایجاد کنند. این هنر را «یای» و «جدامیشبی» میخواندند. در جبهههای جنگ هرگاه علامت شکست ظاهر میشد جادوگران دست به کار میشدند و باران میطلبیدند و طوفان به راه میانداختند و دشمن را مجبور به عقب نشینی میکردند. در جنگهای ایران نیز چندین بار به این جادو دست زدند. علم «بای» با استعمال «حجرالمطر» انجام میشد که جده یا دیده نام داشت که با به هم مالیدن و یا در آب انداختن آن و خواندن اوراد مخصوص بر آن برف و باران نازل میشد. کسی که این عمل را میدانست «یایجی» یا «یدهچی» خوانده میشد. به روایت منابع به هنگام جنگ اگتای قاآن در چین وقتی که در یکی از عرصهها شکست در کار مغول افتاد شخصی از ایل قُنقلی که جزء سپاه بود و این فن را میدانست در تابستان باران و برف نازل کرد. و چون سپاهیان چینی تجهیزات زمستانی همراه نداشتند شکست خوردند و گریختند. با آن چه گذشت میتوان چنین استنتاج کرد که مغولان به دلیل بیم خرافی خود از سحر و جادو و به طور کلی از طبیعت، پس از بسط و گسترش حکومت و برخورد با مذاهب دیگر مانند بودایی، مسیحی و اسلام نه تنها روحانیان آن ادیان را محترم داشتند و با کشیشان مسیحی، رهبانان بودایی، ساحران تائوئی، لاماهای تبتی و روحانیان مسلمان روابط حسنه ایجاد کردند و آنان را عزیز و محترم داشتند، بلکه با اعتقادات همهی مردم با گذشت و اغماض برخورد کردند، زیرا میخواستند به زعم خود از نیروی خارقالعادهی همه ادیان به نفع سلامت جسم و روح و دفع شرّ و خلاصه کلیّه امور دنیوی خود سود جویند. زمانی که بر اثر تماس با دنیای متمدن این ترس خرافی مغولان شمنی تا حدی تخفیف یافت و به تدریج به سردی گرایید و به قول رنه گروسه اخلاف چنگیزخان دارای تعصب مذهبی شدند و گذشت و اغماض جای خود را به تعصب بخشید.»[3]
[1] - تاریخ فرهنگ و تمدن ایران، دوره مغول، تألیف و گردآوری عباس قدیانی، چاپ چهارم، 1378، صص 74 تا 76
[2] - یکی از دلایل عدم حمله به هند و اروپا به خاطر پیش بینی جادوگران شمنی بوده است که آن را بد یمن اعلام کرده بودند و علت این امر میتواند ناشی از نفوذ و بهرهبرداری مبلغان مذهبی بودایی یا مسیحی باشد.
[3] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد اول، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، صص 18 تا 22
4 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 321