«شاید بتوان ادّعا کرد که چنگیزخان با خصوصیات و صفاتی که به وی نسبت داده شده نقش پیامبرگونهای در میان مغول داشته است؛ ولی چون مغولان بنا به طرزِ تفکّرِ خاصِ مذهب شمنی امکان تصوّر وجود پیامبر را نداشتهاند او را در زمرهی ایزدان قرار دادهاند. او در نزد مغولان فرستادهای بود که با خود کتابی به نام یاسا و مجموعه گفتار و وصایایی به نام «بیلیق» آورد که در طی قرون و اعصار برجای ماند. ایمان مغولان نسبت به وی به قدری طبیعی و با حدّت بود و عملیات وی به قدری خارقالعاده و شگفتانگیز مینمود که ملل و اقوام مغلوب نیز به آن باور آوردند و اگر وی را از پیامبران نشمردند، نیروی آسمانی و ربّانی وی و خاندانش را پذیرفتند. چنگیز در نزد مغولان از آن دسته ایزدانی محسوب میشد که هم سازنده بود و هم تباه کننده، یعنی برای ایجاد دنیایی آرمانی قتل و غارت و ویرانی را نیز جزء لوازم کار میدانستند؛ چون شیوا خدای هندی که هم رأفت و عطوفتش موجب رحمت و وفور نعمت بوده، هم خشم و غضبش موجب تباهی و تخریب. این ایزدان نه تنها با خدای بزرگ در ارتباط بودند، بلکه شیاطین نیز آنان را یاری میکردند. به دنبال همین طرز تفکّر در نزد ملل مغلوب چنگیزخان چون بلایی که از آسمان در جزای کفران نعمت نازل شده بود تلّقی میشد. او ایزدی بود که اگر بنا بر دینِ شمنی با شیاطین سر و کار داشت و همه جا ویرانی و مرگ به همراه میآورد، در عوض به کمک «تانگری»، یا خدای یگانه به قوم و ملت خود نیکبختی و سرافرازی و ثروت ارزانی میداشت. سراسر زندگی تموچین تا انتخاب به مقام خانی و تشکیل حکومت منطقهای در مغولستان آکنده از ناملایمات، سختیها و رویارویی با خطرِ مرگ بوده است و پشتِ سر گذاشتن هر یک از این خطرها علامتی در تأیید ارتباط وی با عالم علوی شناخته میشد. اختلاف و جدایی بین تموچین و برادرخواندهاش، جاموقه رئیس ایل جَدرات که کمکهای مؤثری به وی کرده بود نقطهی عطفی در زندگی وی به شمار آمد، عدّهای از یاران جاموقه که قدرت تموچین را بیشتر یافتند از هم پیمان خود گسستند و به دور او گِرد آمدند.[1] سرانجام به دنبال همین واقعه بود که او را خان خواندند. در زمان انتخاب وی به خانی نه تنها آنها، بلکه رؤسای دیگر ایلاتی که خود را در اختیار وی گذاشتند بر این اصل متّفق بودند که تموچین به کمک «آسمان» خان خواهد شد و پس از آن مرحله نیز نه تنها بر سرِ عقیدهی خود باقی ماندند، بلکه بر اثر فتوحات متوالی اعتقادشان راسختر گردید.
البته این جنبهی معنوی کار بود که با واقعیت فرق داشت. قبایل کوچکتر احساس کرده بودند که باد بر بیرق چنگیز میوزد و از مدتها قبل توانسته بود قبایل ضعیف را تحت تابعیت درآورد و بنیهی اقتصادی خود را تقویت کند و بر شمار تابعان خود بیفزاید. آنان که زندگی خود را در مخاطره میدیدند از همان ابتدا راه خود را برگزیدند و برای رسیدن به قدرت و ثروت و مراتع بیشتر قوای خویش را در اختیار او گذاشتند. به همین دلیل پس از آن که قبایل گوناگون کوچک و بزرگ به چنگیز پیوستند و او را خان اعلام کردند و او نیز متقابلاً اعلام داشت: اکنون که آسمان و زمین قدرت مرا روزافزون ساختهاند و مرا حمایت میکنند من، شما را در رأس همهی کارها خواهم گماشت. به احتمال قوی در دوران نوجوانی و جوانی به هنگام رویارویی و ستیز با مرگ این احساس در چنگیز برانگیخته شد که اولاً برتر از جسم کوچک او، ارادهی «آسمان آبی جاویدان» قرار دارد و در منابع آمده است که پس از رهایی از هر مهلکه این موضوع را تکرار میکرد؛ ثانیاً باید به وی چنین القا شده باشد که «آسمان» نمیخواهد او ناگهانی و زود بمیرد، بلکه او را حفظ و حراست میکند تا رسالتی بزرگ یعنی نیروی تسلط بر نیمی از جهان را به وی و ایلش ارزانی دارد.
در قوریلتای 602 ه که اوایل فصل بهار برای اعلام خانی تموچین و ترتیب امور حکومت وی بر مغول تشکیل شد، کوکوچوی شمن و جادوگر و روحانی بزرگ اعلام داشت که تموچین از جانب عالم علوی برگزیده شده و از جانب آسمان فرستاده شده تا رهبری ایلات تحت فرمان خود را به عهده گیرد و «آسمان آبی جاویدان» او و ایلش را حمایت میکند. این موضوع کاملاً مورد قبول و باور تموچین بود. در همان قوریلتای، کوکوچو نام تموچین را به چنگیز تغییر داد و از آن پس با مقام و نام جدید خوانده شد. معنی کردن این نام مشکل مینماید، ولی میتوان از فحوای کلام منابع به تعبیراتی دست یافت. رشیدالدین میگوید: چنگیز جمع چینگ است و چنگیز بنای مبالغهی چینگ، پس مراد از چنگیز شاه شاهان است. و سپس در جای دیگر میافزاید معنی چینگ قوی و سخت باشد و چنگیز جمع آن است. در تاریخ وصّاف نیز چینگ «محکم» و در شجرهی ترک «بزرگ و قوی» معنی شده است که آن را به صورت جمع استعمال کردند و چنگیز گفتند. میتوان حدس زد که احتمالاً چنگیز، نام «روان نیکی» بوده که از قدرت و صلابت نیز بهره داشته است. در این مبحث لازم است در پاسخ به این سؤال که چنگیز به عنوان یک فرد مغولی و فرزند زمان خود، نه به عنوان پیامبر و امپراتور چه نوع طرز تفکر مذهبی داشته است، گفته شود که وی نه تنها انسانی مذهبی، بلکه مانند همهی مغولان خرافاتی بود و باید وی را یک شمنی کاملاً معتقد دانست، ولی به علت دارا بودن ذکاوت خاص و نبوغ ذاتی مشاهده میکنیم که همواره میان خود و شمنها و جادوگران که پیوسته مصاحبش بودند حدّی را نگاه میداشته تا خود را از نفوذ آنان در امان دارد. به خصوص در مواردی که به قول ولادیمیر تسف او احساس میکرد تلقینات غیبگویان و جادوگران و حتی خرافاتی که خود بدان معتقد بود با عقل و برنامهها و اهدافی که زندگی خویش را وقف آنها کرده بود مغایر است، از بین بردن کوکوچو بزرگترین دلیل این مدّعا است.
چنگیزخان به دنبال فتوحات پی در پی و راهیابی به دنیایی وسیعتر برای شناخت هرچه بیشتر «تانگری» و ارواح حامی ایزدانِ دیگر و کسب یاری از آنان همواره نه تنها با شمنها، بلکه با روحانیون و آموزگاران بودایی و مسیحی و مسلمان که به تعداد فراوان در خدمت وی قرار گرفتند مجالست میکرد. چنگیزخان همچنان که یک شمنی به دنیا آمده بود تا آخر عمر نیز یک شمنی صحراگرد مؤمن باقی ماند. گفتیم که چنگیز در قالب پیامبری جای میگرفت که کتاب نیز داشت. «یاسا» و «بیلیق» کتابهای وی هستند. «یاسا» عبارت بود از دستورها و قوانین و بیلیق وصایای خان بود که به زبان مغولی و به خط اویغوری مدوّن شده بود. یاسا که در درجهی اول اهمیت قرار داشت دربرگیرندهی احکام روزمرّه و شرح آداب و سنن و معتقدات مغولی بود که در دورهای طولانی گردآوری شده بود و اثری از سراسر دوران زندگی چنگیز به شمار میآمد. به این ترتیب مشاهده میشود که یاسا در یک دورهی مشخص و کوتاه مدوّن نشده، بلکه شرح آمیزهای از آداب و رسوم و معتقدات کهن مغولی بود که از لابلای قرون و اعصار بیرون کشیده شده، تدوین یافته و به مرور مواردی بر آن افزوده شده بود. اجرای این احکام برای همگان اجباری بود، از بزرگ تا کوچک و از بالا تا پایین، همچنان که خود قانونگذار نیز به خواست آسمان آبی جاودان طبق آن عمل میکرد. گویی چنگیز در خود رسالتی میدید که مجموعه احکامی بر جای بگذارد که جاودانی باشد و اولاد و احفاد و نسلهای بعد از او برای همیشه با پیروی از آن حکومت مغول را حراست کنند و تداوم بخشند. او میگفت: پس از این تا پانصد سال تا هزار سال و تا ده هزار سال اگر جانشینانی که به دنیا خواهند آمد و جای چنگیزخان را خواهند گرفت این قانون یاسا را حفظ کنند و تغییر ندهند برای آنان از آسمان کمک و برکت و نعمت خواهد رسید. بیلیق را که دربرگیرندهی نصایح و وصایای چنگیزخان بود پیروان و یارانش به تدریج گردآوری کرده بودند. این وصایا بعدها نزد مغولان معنا و مفهومی بسیار عمیق و وسیع یافت. به قول ولادیمیر تسف، بیلیق به منزلهی تعلیمات نبوغآمیزِ خالقِ امپراتوری عظیمی بود که میبایست همهی سلاطین و حکمرانان آن را بپذیرند.
خان بزرگ پس از فتوحات در ایرانِ شرقی به موطن خود بازگشت و تا تابستان 622 ه در آن جا سکونت اختیار کرد و سپس به منظور خاتمه دادن به کار تنگغوتها تنها ایل مقاوم و باقیمانده در سراسر مغولستان واقع در سرحدّ چین که در عین حال مانع فتح نهایی چین بودند شخصاً عازم جبههی جنگ شده و به دلیل کار و با وجود کِبَر سنّ خود فرماندهی سپاه را به عهده گرفت. جنگ آغاز گردید و با موفقیت جریان یافت. در اواسط جنگ در زمستان و طی شکار گراز از اسب به زیر افتاد و بستری شد. فرماندهان، جنگ را ادامه دادند و در آخرین مراحل پیروزی چنگیز در سن 72 یا 73 سالگی در 623 ه درگذشت. او در سال خوک به دنیا آمد و در سال خوک خان نامیده شد و در سال خوک نیز درگذشت. مرگ وی را تا پیروزی نهایی بر تنگغوتها و برداشتن آخرین مانع از سر راه فتح نهایی چین اعلام نکردند. از آن پس و بعد از مراسم عزاداری اولیه، صندوق نیرومندترین مرد دوران را به پای کوه مقدس بورقان قلدون حمل کردند و هر که را در سر راه شاهد ماجرا دیدند، کشتند تا راه آرامگاه ابدی او بر کسی مکشوف نشود. پس از مراسم تدفین به اندک فرصتی چندان درخت در آن موضع و نواحی آن پیدا شد که باد را از آن جا مجال گذار محال نموده و قبر چنگیز از نظرها پنهان شد و هیچ کسی پی بدان سرزمین نبرد و تا به امروز نیز نبرده است. مقام الوهی چنگیز مانند «ایل طلایی» و امپراتوری جهانی وی به فرزندان و جانشینانش منتقل شد و نسل به نسل در چین و ایران ادامه یافت. در چین اعتقاد به این که بنیانگذار هر دودمان نوخاستهای از جانب آسمان تأیید یافته است تا آن زمان سابقهای دو هزار ساله داشت. در سنت چینی کامیابی در به دست آوردن تاج و تخت دلیل تأیید آسمانی شناخته میشد. پس در چین نه تنها خللی بر این باور وارد نیامد، بلکه آن را کاملاً تأکید و تثبیت کرد. در ایران نیز قضیّه به همین ترتیب بود. ایرانیان طی قرون و اعصار معتقد بودند که تا خاندانی مورد الطاف یزدانی قرار نگیرد، نمیتواند بر چنین موهبتی دست یابد. پس جانشینان و فرزندان چنگیزخان همچنان بنا به «ارادهی آسمان جاویدان» فرمان راندند و از زمان گیوک به بعد همین عنوان بر مُهرهای امپراتوران و گاهی سکّههای آنان نَقر گردید و رسمیت یافت. با این اعتقاد فرمانروایان مغول در سراسر امپراتوری مورد تأیید بدون قید و شرط اتباع خود بودند، به خصوص مغولان که آن را فریضهای دینی میدانستند.»[2]
[1] - درباره این که چرا بعد از یک سال و نیم جنگ مشترک بین تموچین با برادرخواندهاش جاموقه اختلاف به وجود آمد را ناشی از عقاید متفاوتشان میدانند. ولادیمیر تسف در صفحات 76 و 138 کتاب نظام اجتماعی مغول مینویسد: «تموچین در روحیات جاموقه تمایلات گوناگونی را مشاهده کرده بود. جاموقه به جانب مردم عادی متمایل بود و در اندیشهی سرنوشت طبقات پایین جامعهی مغول آن زمان. در نزد تموچین تمایلات اشرافی دیده میشد، در حالی که در نزد جاموقه تمایلات دموکراسی. بدین ترتیب جدایی آن دو در آینده اجتناب ناپذیر بود. به نظر میآید که جدایی تموچین و جاموقه موضوعی غیر منتظره نبود و با حرکت قشرهای اشرافی که اکنون شروع به گرد آمدن به دور تموچین کرده بودند به منصهی ظهور رسید. سرانجام باید گفت که در این زمان هیچ گونه جنبش دموکراسی وجود نداشته، بلکه آن چه که میبینیم تمایلات دموکراسی میباشد نه جنبش. بارتلد نیز این تمایلات را دریافته و به نحو احسن و به طریق زیر خاطرنشان میسازد: جاموقه به یک نوع شغل شبانی اشتغال داشت. بز و بزغالهها را به چرا میبرد، غذا تهیه میکرد و هرچه را که نو بود دوست میداشت و آن چه را که کهنه بود خوار میشمرد و بیش از این چیزی نبود.» اولین اختلاف آنان به بهانهی حمایت جاموقه از برادر کوچکش بود که توسط یکی از یاران چنگیز به قتل رسید. زیرا برادرش اسبان دوستِ چنگیز را ربوده و مالک اسبان نیز وی را به عنوان راهزن به قتل رسانیده بود. جاموقه به این دلیل با نیروهای چنگیز وارد جنگ شد. در این حالت تعدادی از نیروهای جاموقه از وی جدا شدند و به سمت چنگیز رفتند.
[2] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد اول، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، صص 16 تا 21
3 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 69
اصولاً تمام مطالب تاریخی را باید به دید شک و انتقادی نگریست، زیرا اکثر این روایات و به خصوص منابع اولیه تابع شرایط زمان هستند و در محیط خاصی گردآوری شده و قابل تعمیم به کلّ آن دوران نیستند. به عنوان مثال میتوان گفت: فردی که در یک دربارِ توأم با ترس و تهدید زندگی کرده و یا سفیر و جهانگرد و تاجری که با حمایت حاکمان زمان فعالیت خود را انجام داده است به یقین قادر به توصیف بسیاری از حقایق زندگی حاکمان و مردم نیست. بنابراین عملکرد چنگیزخان نیز خارج از این پدیده نمیباشد و نتیجهی ارزیابی وی در مغولستان، ایران، روسیه و یا اروپا متفاوت خواهد بود. چنان که ما ایرانیان بر اثر فجایعِ گسترده، وی را فردی خونخوار معرفی میکنیم در صورتی که مردم مغولستان او را منجی و افتخار تاریخ خود میدانند. این نوع نگرش و تناقض وابسته به همان شرایط زمان و مکان سرزمینهای مورد تهاجم چنگیز و بازماندگان او میباشد. «سیما و عملکرد چنگیزخان را نویسندگان و همچنین تاریخ سرّی و بعضی مغول شناسان اروپایی به گونهای رسم میکنند و تاریخنگاران ما به گونهای دیگر. در روایتِ جنگِ خانِ مغول با «تایانگ» خانِ نایمان – که قطعهای کاملاً حماسی است، خان و سرداران و افواجش همچون گرگهایی تصویر میشوند که گلههای گاومیش را تا آغل تعقیب میکنند. خان، خود کسی است که سراپا زرهی آهنین دربر کرده و مانند یک چالاقان (باز شکاری) گرسنه به سرزمین تایانگ خان، حملهور شده است. حماسهی صحرای سوزان مغولستان درباره چنگیزخان و اردوی او از تلخی اصول اخلاقی تهی است. خان مغول چون قدرتمند و خستگیناپذیر است، پیروز میشود. سردارانش دارای پیشانیای از چرم، دندانهایی برنده، زبانی نوکتیز و قلبهای آهنیناند. به جای شلاق، شمشیرهای خمیده دارند، شبنم میآشامند و بر مرکب باد سوارند. در بعضی منابع تاریخی ما، خانِ مغول ملعون نامیده میشود. کافری است که به ضرب شمشیر دارالسلام را ویران میکند، نشانهی خشم الهی است و از این بالاتر با شیطان رابطه دارد. در جهانگشا و جامعالتواریخ پاسِ چنگیزخان تا حد ممکن نگاه داشته شده است، زیرا هم جوینی و هم رشیدالدین فضلالله در خدمت مغولان بودهاند و ناچار نمیتوانستهاند به ساحتِ خان بزرگ گستاخی روا دارند، اما هردو مصائبی را که بر بلادِ آباد رفته بوده است باز میگویند. منهاج سراج که دور از دسترس مغولان بوده در این زمینه بی پرواتر است و به صراحت چنگیزخان را ملعون مینامد.»[1]
به طور کلی تمام مورخان بر هوش و استعداد و مدیریت چنگیزخان اذعان دارند، ولی صفاتی چون عدالت وی را به آسانی نمیپذیرند. مارکوپولو سیاح ایتالیایی در عدالت این خانِ مغول مینویسد: «چنگیز وقتی بر ولایتی دست مییافت کسی را آزار نمیکرد و مال کسی را نمیگرفت! فقط چند تن از کسان خود را در آن جا میگذاشت و سپاه را به فتح نواحی دیگر میراند و چون اقوام مغلوبه میدیدند که در ظلّ حمایت و آسوده و از تطاولِ قبایل ایمن هستند و از جانب او هیچ آسیبی به آنها نمیرسید و نیز میدیدند که چه پادشاه بزرگوار و نجیبی است عموماً به جان و دل هوادار و فدایی او میشدند. چنین شد که به فتح قسمتی از جهان همت گماشت؟!!»[2] با توجه به قتل و کشتارهای وسیع که از سوی چنگیز و لشکریانش از مرزهای چین تا نواحی ایران و روسیه و غیره انجام گرفته است، نمیتوان واژهی عدل را برای وی به کار برد. شاید منظور از کلمهی عدالت، بی تفاوتی در کشتن افراد بیگناه و غارت اموال آنان بوده است؟ در این رابطه عبدالعلی دستغیب مینویسد: «نبوغ فرماندهی و دهاء کم نظیر، توانِ رزمیِ خان مغول را همهی مورخان تصدیق کردهاند، اما سخن گفتن از عدل او حرف مفتی بیش نیست. به همین دلیل نویسندهی تاریخ مغول ناچار شده است عدالت (!؟) او را با صفتی همراه کند و آن را عدل میرغضبانه بنامد. و همچنین از این عبارت «چنگیزخان بیابانگرد بی غرض بود» معنای درستی دریافت کرد و میتوان پرسید که وی در چه زمینهای بی غرض بوده است؟ هم چنگیز و هم افواج او غارتگر و خونریز بودهاند. مال و منال و زن و کودک و سرمایهی مغلوبین را به غارت میبردند و پیشهوران و صنعتگران را به بردگی خود درمیآوردهاند. پس در چه زمینهای بی غرض بودهاند؟ در کشتار عام؟ در نابود کردن شهرها و دیهها؟ در امحاء شبکههای آبیاری و قناتها؟ در سوزاندن کتابخانهها؟ دربارهی صفات روانی خان مغول از خونسردی، نیرومندی اراده، پایداری در برابر مشکلها و موانع و سماجت شگرف در رسیدن به مقصود و کاردانیش در ادارهی جنگها و کشورها سخن گفتهاند و افزودهاند که وی در کشتارها مانند میرغضبی بی عاطفه حکم میکرده و بین فقیر و غنی و خرد و بزرگ و مرد و زن فرقی نمیگذاشته و در کشتار نیز عادل و بی طرف بوده و بر خلاف بعضی از جهانگشایان بر اثر غلبهی خشم به درآوردن چشم اسیران و بریدن گوش و بینی و ساختن کلّهمناره دست نزده است. او نیز مانند دیگر جهانگشایان حاضر بود اگر برای تحکیم قدرت خویش ضروری میشمرد مردم را هزار هزار نابود سازد، ولی در هیچ یک از کردارهای او نشانی از آن قساوت بیهوده و خودکامهای که به حکم جلالالدین خوارزمشاه در مورد اسیران مغول اعمال شده، دیده نمیشود.»[3]
آن چه که اکثر مورخان دربارهی صفات چنگیز متّفق هستند مربوط به شخصیت و عملیات نظامی وی میباشد. چنان که دکتر دبیرسیاقی معتقد است: «چنگیز پیش از آن که فاتح یا مخرّبِ ایرانِ آباد و قاتل هزاران هزار مردمِ سرزمینهای خراسان و ماوراءالنهر و عراق باشد، مردی بوده است با اراده و عزم، عاقل و با تدبیر. و در برابر مشکلات چون کوه پایدار، و در حوادثِ سخت و دشوار خوددار و پابرجای، و در وقایعِ ناگوار خونسرد و آرام، و در مسائل مهم دوراندیش و پیش بین و تابع نظامات و قواعد ثابت و یکنواخت و یکسان، نسبت به یاران و زیردستان «به یک دست آتش و به یک دست آب»؛ با آنان که از فرمان وی مویی منحرف میشدند چون آتش سوزان و یا گروهی که در طاعت وی جان بر کف نهاده داشتند، حتی در ناکامیها مهربان بود. نظم کامل و روشِ متین و ثبات اراده و ایمان به موفقیت و عدم اعتقاد به گریز و عقب نشینی و احتیاطاتِ به جا و پیشگیریهای به مورد و یافتن موارد ضعفِ خصم و نفوذ در رخنههای سدّ مقاومت سپاهِ مقابل به وسیلهی تحریک و فریب و یا ایجاد تفرقه و بدگمان ساختن سران و فرماندهان سپاه دشمن و ایجاد وحشت و بیم، در لشکرکشیهای چنگیز بسیار مؤثر و عنصر اصلی پیروزی و قطعیّت دادن به نتیجهی اقدام بوده است.»[4]
ولادیمیر تسف از دیدگاه طبقاتی مینویسد که چنگیزخان تنها حامی اشرافیت مغول بوده است، زیرا «چنگیزخان هیچ گاه به منزلهی رئیس محبوب مردم جلوه نکرده است. او همواره رئیس یک ایل اشرافی مغول بوده که همهی اشرافیت مغولی را گرد آورده است. چنان که هیچ گاه در سخنان، خطابهها، فرامین و دستوراتش، مردم طرفِ خطاب نیستند، بلکه مخاطب، تنها شاهزادگانِ همخون، نویاتها و بهادرها میباشند. اولین اقدام خانی که به تازگی انتخاب شده بود سر و سامان دادن و نظم بخشیدن به خان و مان و قرارگاه خود بوده است. تموچین به تجربه آموخته بود که تهاجمات و یورشها تا چه حد در محدودهی صحراگردی در دشتها و در کوهستانها به آسانی صورت میگرفت. او بسیار خوب میدانست که قبل از هر چیز میبایست یک پایگاه مرتعی و حتی یک مرکزِ صحراگردی که بشود آن را تبدیل به پایگاه ارتباطات و قلعه و ارگِ امپراتوری صحراگردی فعال ساخت، ایجاد کند. در نتیجه چنگیزخان ابتدا یک گارد با تعداد نفرات کم تشکیل داد که شامل کمانداران و شمشیردارانی بودند که میبایست پیوسته در اردوگاهش حاضر باشند. سپس نگهبانی و چرای خیل اسبان و همچنین تربیت اسبانِ سواری را ترتیب داد که همهی آنها برای زندگی صحراگردی در درجهی اول اهمیت قرار داشتند. همچنین چنگیز میخواست پیوسته افرادی را در کنار خود داشته باشد که در مواقع مقتضی و یا ضروری آنان را چون تیر گسیل دارد. هرچند این ابتکارات و تشکیلات به نظر کوچک آمده، ولی در آن شرایط و آن دوره تشکیلاتِ اداری هوشمندانهای بود که نتایج قاطع و سودمندی را با خود به همراه داشت.»[5]
روایت است که چنگیزخان از خیانت نفرت داشت و حتی به هنگام مقابله با دشمن اگر افرادی به رؤسای خود خیانت میکردند آنان را به قتل میرسانید. یکی دیگر از صفات او مخالفت با تملّق و چاپلوسی و خواهان ارسال پیامهای صریح و روشن به دیگران بوده است. چنان که «در تاریخ الفی آمده است چنگیزخان یکی از دبیران خوارزمشاه را خواست و به وی امر کرد نامهای در باب تسلیم و انقیاد به والی موصل (بدرالدین لؤلؤ) بنویسد. کاتب نامه را به عادت و سیرهی منشیان با عبارات و الفاظ و مضامین خوش و دلنشین مناسب شأن پادشاهان نوشته بود، لیکن این نامه پسندِ خانِ مغول نیفتاد و روی به منشی کرد و گفت: ای مرد آن چه من گفتم در این جا نیست و چون کاتب نگون بخت پاسخ داد که نامه را بدین اسلوب باید نوشت، خان به غایت خشمناک شده فرمود که دل تو با یاغی است چیزی نوشتهای که چون یاغی برخواند در یاغیگری مجدتر شود. بعد از آن فرمود تا منشی احمق را به یاسا رسانیدند.»[6]
مجموعهی این مطالب بیانگر آن است که چنگیزخان مدیری موفّق در ابعاد سیاسی و نظامی بوده و ویژگی خاصی نسبت به جهانگشایان دیگر داشته است. عباس قدیانی در این رابطه مینویسد: «سپاهیان او در دورترین نقاط نیز قوانین او را یکسره و صادقانه اجرا میکردند و کوچکترین تخطی روا نمیداشتند. ترس او در دل سرباز و سردار یکسان بود، حتی فرزندانش نیز با همهی قدرتی که داشتند او را بر خود سرور و معظم میدانستند و روی حکم او حکمی نمیآوردند و بدون چون و چرا آن را به مرحلهی اجرا میگذاشتند و دستورات او را کورکورانه انجام میدادند، زیرا اعتقاد داشتند که چنگیز فرمانروای روی زمین است و فرستادهی خدا است و حکم غلط صادر نمیکند. خود چنگیز به دین و مذهب خاصی اعتقاد نداشت و به این جهت هیچ ملتی را بر ملت دیگر و پیروان هیچ دینی را بر پیروان ادیان دیگر ترجیح نمیداد و بالعکس دستور داده بود تا روحانیون و بزرگان دینی ملل را احترام کنند و نیز فرمان چنین صادر کرده بود که سرداران و پسرانش هر جا به علماء و دانایان و بزرگان دینی برخوردند او را روانهی خدمت چنگیز کنند و با این وصف بسیاری از این علماء و فضلا و روحانیون قدرِ اول در جریان فتوحات مغول به طور ناشناس از بین رفتند.
خان مغول در فنون جنگی بصیرت کامل داشت و در حیلههای جنگی و تاکتیک نبرد به اقتضای زمان و مکان استاد بود، به طوری که مغولان در هر سرزمینی و با هر شرایطی به خوبی میجنگیدند. وی از تأثیر مهم نقش ستون پنجم و جاسوسان نیز به خوبی مطلع بود و همیشه عدّهی زیادی از طبقات مختلف را با لباسهای ناشناس در شهرها و بلاد به کسب اخبار جنگی و سیاسی برای خان مغول مشغول بودند. از جمله قبل از آن که به ایران حمله کند اطلاعات کاملی از وضع داخلی کشور و دربار سلطان محمد داشت و از وجود نفاق و دوگانگی میان دستههای مختلف خوارزمشاهی آگاهی داشت و نیز به خوبی از وضع راهها و شهرهای ایرانی مطلع بود و به همین سبب است که بعضی از مورخین معتقدند اگر غایرخان حاکم اترار تجار مغولی را به گناه جاسوسی کشت حق داشت، زیرا قبل از آن نیز مواردی مشاهده شده بود که تجّار مغول جز خرید و فروش کالاهای خود نسبت به مسائلی کنجکاوی میکردند که صلاحیت آنان نبود. با همهی اتکا به نفس و ذکاوت و هوشی که چنگیزخان داشت در مواردی خاص از مشاورت صاحبان نظر خودداری نمیکرد و همیشه در اطراف او عدهای از صاحب نظران و مشاورین امین و صادق نسبت به او وجود داشتند که به او خدمت میکردند، گرچه از نژاد مغولان نیز نبودهاند! معروفترین این مشاوران سه نفر بودند: محمود یلواج از مسلمانان که از مردم ماوراءالنهر بود. دیگری تاتاکوس از اویغورها و سوم یلچوت سای از مردم چین. هر سه این مشاوران ضمن خدمت به چنگیز از انجام خدمت به مردم ممالک مفتوحه نیز خودداری نمیکردند و بسیاری از محکومین به اعدام را نجات دادند و چنگیزخان هیچ گاه توصیهها و نظرات آنان را دور نمیکرد و از این سه مخصوصاً محمود یلواج در مورد مردم ایران و یلچوت سای در مورد مردم چین خدمات مهمی انجام دادند.
به فرمان چنگیز که با وجود همهی قساوت و خونخواری باز مایل به جنگ و خونریزی و قتل عام مردم نبود، همهی سرداران مغول قبل از تصرف هر شهر ابتدا برای تسلیم شهرها و مردم آن بلاد پیشنهاد میکردند که ایلی مغول را قبول کنند و به اصطلاح از مغول اطاعت کنند. اکثر بزرگان شهر قبول میکردند و با هدایایی به استقبال مغولان میآمدند و در کار سپاه مغول برای تصرف شهرهای مجاور همکاری لازم میکردند مغولان به آنها کاری نداشتند، اما در غیر این صورت مغول شهر را محاصره میکرد و بعد از تصرف شهر قتل عام و سپس ویران کردن و سوزاندن خانهها و بناها به سرعت انجام میشد و البته قبل از هر قتل عام ابتدا مردم را از صغیر و کبیر به خارج از شهر میکشاندند و بعد صنعتگران و هنرمندان را که به درد کار کردن در شهرهای ترکستان و مغولستان میخوردند از میان آنها جدا میکردند و بعد عدّهی زیادتری از مردان و جوانان را که قادر به بیگاری برای لشکرکشیهای بعدی مغول بودند به عنوان حَشَر انتخاب میکردند و همراه اردوی خود میبردند و بعد بقیه را به شمشیر و تیر و تبر و خنجر تا نفر آخر میکشتند.»[7]
برای آن که با عمق افکار و درایت چنگیزخان بیشتر آشنا شویم به برخی از سخنان و روایات منتسب به وی اشاره میگردد:
__ هر کس اندرون خود را پاک تواند کرد، ملک را از بدی پاک تواند کرد.
__ هر سخن که سه دانا بر آن اتفاق کنند، آن را همه جا باز توان گفت و الّا بر آن اعتمادی نباشد. سخن خود و از آن دیگری با سخن دانایان قیاس کن، اگر موافق افتد، گفتنی باشد و الّا هیچ نباید گفت.
__ هر کس که پیش بزرگی رود، باید که هیچ سخن نگوید تا وقتی که آن بزرگ سؤال کند، آن گاه بر قیاس آن سؤال، جواب مطلق بگوید. بشنوید، فیها، و الّا آهن سرد کوفته باشد.
__ مرد باید که در میان خلق چون گوساله در میان باشد و در وقت جنگ چون چرخِ گرسنه، در شکار جهد.
__ هر سخن که گفتند که آن سخن راستست، اگر به جدّ گفته باشد و اگر به هزل، باز نتوان گردانید.
__ مرد باید که در همهجایی خود را به خویشتن باز نماید و زن باید که چون شوهرش به شکار و لشکر برنشسته باشد، او خانه را مرتّب و آراسته دارد و چنان که ایلچی یا مهمان به خانه فرود آید، همه چیز به ترتیب بیند و آشِ نیکو ساخته و مهمّاتِ مهمان پرداخته، لاجرم نیکنامی شوهر پیدا گردانیده باشد و نامِ او بلند کرده و در محافل و مجالس چون کوه، سرافراز گشته. نیکی مرد، از نیکی زن معلوم شود و اگر زن بدو ناسامان باشد و بی رأی و تدبیر، مرد هم ازو معلوم شود و مثلی مشهور است: در خانه به کدخدای ماند همه چیز.
__ بعد از ما، اروغِ ما قباهای زردوخته بپوشند و نعمتهای چرب و شیرین بخورند و به اسبان نیکوصورت برنشینند و خاتونان خوشروی در برکشند. نگویند که اینها پدران و آقایان ما جمع کردند و ما را در آن روزِ بزرگ فراموش کنند.
__ شراب و طراسون (نوعی مشروب) مست کنندهی دل است و نیکان و بدان را نیز مست میگرداند و نمیگوید که بد است یا نیک. دست را مست کند تا از گرفت و گیر و هنرِ خود، باز مانَد و پای را مست کند تا از حرکت و آمد و شد، باز ماند و دل را مست کند تا اندیشهی صواب نتواند کرد و جملهی حواس و آلات او را از کار باز دارد و اگر در یک ماه از خوردن چاره نباشد، در یک ماه سه بار مست شود و چون از سه بگذرد، خطا کند و اگر در یک ماه، دو بار مست شود بهتر باشد و اگر یک بار، پسندیده، و اگر نخورند از آن بهتر باشد.
__ پادشاهی که بر شراب حریص باشد کارهای بزرگ نمیتواند کرد و هر امیر که در نوشیدن شراب مبالغه کند هزاره را رهبری نتواند کرد.
__ امرای تومان و صده و هزاره باید که هر یک لشکر خود را چنان یاسامیشی کرده باشند و مُعِدّ (آماده، مرتب) داشته که هرگاه که حکم و فرمان رسد، شب و روز ناکرده برنشینند.
__ روزی ملّا قلجای که از معتبران امراء بود از او (چنگیز) پرسید که تو را صاحب شوکت و بهادر میگویند: از علامات فتح و ظفر در دستِ تو، چه ظاهر شده؟ در جواب فرمود که پیش از آن که بر تخت مملکت نشینم، یک نوبت تنها به راهی میآمدم. شش مرد بر گذرِ من کمین کرده، قصد من داشتند و چون نزدیک ایشان رسیدم شمشیر کشیده و حمله کردم و ایشان نیز مرا تیرباران کردند. تمامت تیرها خطا شد و هیچ به من نرسید و من به شمشیر، ایشان را هلاک کردم و از آن جا به سلامت بگذشتم و در وقت مراجعت گذرِ من بر آن کشتگانِ ششگانه افتاد: اختهی ایشان بی خداوند میگشتند، هر شش را براندم و بیاوردم.
__ چنگیزخان روزی از بوغورچی نویان که سردار امرا بود، پرسید که عشرت و جرغامیشی مرد در چیست؟ گفت: در آن است که مرد بازِ کبودرنگِ خود را که کرون خورده باشد و در زمستان پر و بال برآورده و درست گردانیده، برگیرد و اسب راهوارِ اختهی نیکو را که فربه داشته باشد، برنشیند و در سبزی بهار، مرغان سرکبود را شکار کند و لباس و جامههای خوب خود را درپوشد. چنگیزخان با بورغول گفت: تو نیز بگوی. بورغول گفت: جرغامیشی مرد در آن است که جانوران مانند سنقور را بر کلنگان بور براند تا به زخمِ چنگال، ایشان را از هوا فرود آرند. و بعد از آن، از اولادای نیز پرسید. او گفت: جرغامشی مرد در آن است که شکار کند و جانور پراند. چنگیزخان گفت که شما نیکو گفتید، اما عیش مرد آن است که یاغی را باسمیشی کند و او را از بیخ براندازد و چشمِ عزیزان ایشان را بگریاند و اختگانِ فربه بر زینِ زرّین ایشان را برنشیند و شکم و ناف خاتونان ایشان را جامهی خواب سازد و لب و دهان ایشان را میبوسد.»[8]
[1] - هجوم اردوی مغول به ایران، نوشته عبدالعلی دستغیب، نشر علم، 1367، ص 96
[2] - چنگیز جهانگشای مغول، تألیف امیر اسماعیلی، نشر بهاره، 1366، ص 332
[3] - هجوم اردوی مغول به ایران، نوشته عبدالعلی دستغیب، نشر علم، 1367، صص 123 و 143
[4] - سلطان جلالالدین خوارزمشاه، محمد دبیرسیاقی، انتشارات فرانکلین، چاپ دوم، 2537، ص 23
[5] - چنگیزخان، تألیف ولادیمیرتسف، ترجمه دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، انتشارات اساطیر، 1363، صص 80 و 106
[6] - ادبیات تاریخی و دیوانسالاری ایران «عهد مغول تا سرآغاز دولت صفوی»، محسن روستایی، تهران، ندای تاریخ، 1395، ص 20
[7] - تاریخ فرهنگ و تمدن ایران، دوره مغول، تألیف و گردآوری عباس قدیانی، چاپ چهارم، 1378، صص 60 تا 62
[8] - جامعالتواریخ، رشیدالدین فضلالله همدانی، به کوشش دکتر بهمن کریمی، جلد اول، 1338، برگزیدهای از صفحات 434 تا 446
9 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 59
تموچین فرزند یسوکای بهادر از قبیلهی قیات و مادری به نام هوآلون است. وی پسر ارشد یسوکای بود که احتمالاً به سال 557/1162 در ساحل راست رود اونون در منطقهی دولون بولداقِ مغولستان متولد شد. از آن جا که زندگی تموچین نیز همانند بسیاری از رهبران دیگر با رؤیا و افسانه آمیخته میباشد، زمان دقیق تولد وی نیز مبهم و نامعلوم است. این روایت از زندگی وی که در بدو تولد لختهی خونی در کف دستش بود و یا شبی در خواب میبیند که دستان او دراز شده و در هر دستی شمشیری دارد که سرِ یکی به مشرق و دیگری به مغرب است باید ساخته و پرداختهی ذهن دیگران باشد تا رفتار او را به نحوی توجیه کنند که بیانگر اهداف و مأموریت غیبی و پنهانی او هستند: «عموماً نظر بر این است که بنیانگذار امپراتوری مغول در سال 1167 یا سال گراز به دنیا آمده است.»[1] جان من دربارهی تولد و زندگی تموچین مینویسد: «چون هیچ کس نمیداند که چنگیز چه وقتی به دنیا آمده بود، برآوردهای سن او میان 62 تا 72 تفاوت میکنند. اکثراً روی 65 سال اتفاق نظر دارند، یعنی تولد او را 1162 فرض میکنند. تاریخ اسرارآمیز که نزدیکترین منبع به این وقایع بوده و منبعی است که انتظار میرود تا چنین رویداد خطیری را با عبارت خاصی مشخص کند، اصلاً اشارهای به این موضوع نمیکند به جز این که او به سوی خدا عروج کرد؛ که فکر میکنم به حدّ کافی حاکی از آن است که قرار بوده زمان و چگونگی افولِ خان یک راز باقی بماند.»[2]
چنگیز بعد از آن که امپراتوری بزرگ مغول را تأسیس کرد، نیازمند اصل و نسب با حالت قدسی و معنوی بود که در تاریخ ایران نیز سابقهای دیرین دارد. در این رابطه تاریخسازان متوسل به افسانهها شدند و جدّ بزرگ وی را به یک فرد ماورائی و نورانی وابسته دانستند. در بین مغولان این صفات چندان مورد توجه قرار گرفت که حتی شخصیت او را در قالب یک انسان فرازمینی و مقدّس تصور میکردند. مورخان در بخشی از ریشهیابی اصل و نسب چنگیزخان از فردی به نام دووا سُغر اشاره دارند که فقط یک چشم در میان پیشانی داشت و با این چشم میتوانست از دور تا سه منزل را ببیند. تاریخ سری در این مورد مینویسد: «اصل و نسب چنگیزقاآن به بُرناچیتو میرسد که {به خواست آسمانی} از آسمانی که در آن بالاست آفریده شده. همسر او قوای مرال (آهوی وحشی) است. او از دریا گذشت و به این جا آمد و در سرچشمهی رود اُنون در کوه بورقان قلدون اردو زد. در آن جا {از ایشان} بتچیخان به وجود آمد.»[3]. گذشته از این موارد اصل و نسب چنگیزخان را فراتر از اشخاص دیگر دانسته و حتی منتسب به دورههای چند هزار ساله از تاریخ مغول متصل ساختهاند. «شخصی بت تنکری نام بود از اصل قنغتن. جامههای سفید پوشیدی و بر اسب خدنگ سوار گشته، بر سر پشتهای برآمدی و آسمان را قبلهی دعا ساختی و گفتی: استراقِ الهام میکنم، و بی خود با خدا سخن میگویم. باری تجرّد و اعتزالی داشت و میگفت: الهامات به من میرسد. او را گفت: من فرستادهی تنکریام. پادشاهی از آنِ توست و تو را نام چنگیزی کردم. معنی چنگ محکم باشد؛ بعد از آن لفظِ چنگیزی را به چنگیز که صیغهی جمع است، بدل کرد و او را چنگیزخان خواند و مادر چنگیزخان را در حکم زوجیّت آورد و گفت: باید که منجوقی نُه سر سازی و عَلَم جهانگیری را برافرازی. و در این حالت نیز گویند چنگیزخان بیست شب متوالی در اثنای منافات آوازی میشنود که مصرع: چهارسوی جهان ملک توست رو بستان؛ و حقیقت مخایلِ (نشانه و علامت) اقبال و آثارِ فراست از حرکات و سکنات او ظاهر بود و به حساب ختائیان که سالها به دور شمسی شمرند و دورها به سه نام مقیّد گردانند: اول را دورِ «شانک وِن» گویند و میانه را دورِ «چونک وِن» و آخرش را دورِ «خاوِن». از مبداء آفرینش عالم تا اول سالی که چنگیزخان به پادشاهی نشست، هشتصد و شصت و سه وِن، هر یک وِن ده هزار سال گذشته بود و از وِنِ ناقص یعنی شصت و چهارم، 1279 سال منقضی شده بود، چنان که سال هشتادم نوبت پادشاهی او بود و به زبان ایشان او را «کونی خانی» خوانند؛ یعنی سال آخر از دورهی چونک وِن. و چنین گویند که در مبادی پادشاهی، چون بت تنکری پدرِ صورت و معنی بود و حکمش در ظاهر و باطنِ چنگیزخان روان، بی مبالات نزدیک مینشست و جز به پای تقابل برنمیخاست. بزرگسالان قوم به خلوت عرضه داشتند که این کاری است بزرگ، دویی نپذیرد، چنان که سر دو قوچ در یک قزغان نجوشد. به رخصت چنگیزخان او را به مهمانی قدمْ لگدکوبِ عدم گردانیدند.»[4]
نامگذاری تموچین نیز تابعی از رسم مغول بود و دکتر شیرین بیانی در این مورد مینویسد: «مغولان مانند سایر اقوام ابتدایی برای نامگذاری اهمیّت مذهبی قائل بودند. اسم نوزاد را از روی نخستین اشیائی که پس از تولد وی وارد خانه میشد و یا نخستین واقعهی مهمی که رخ میداد انتخاب میکردند. مثلاً نام غازان، سلطان ایلخانی از اولین شیء که پس از تولد وی وارد مسکن شد و یک «کتری» بود که به مغولی قزغان گفته میشد انتخاب گردید. جوجی پسر چنگیزخان چون در نیمهی راه به دنیا آمد به این نام خوانده شد که به معنی میهمان ناخونده است. نام تموچین نیز بر اثر همین رسم برگزیده شد، زیرا به هنگام تولد وی پدرش که در حال جنگ با قبیلهی تاتار بود یکی از رؤسای عمدهی آنان به نام تموچین اوگای را شکست داد. مراسم نامگذاری که تشریفات خاصی داشت در سال دوم تولد کودک انجام میگرفت.»[5] تاریخ سرّی که منبعی معتبر از سوی خود مغولان میباشد این نکته را تأیید و همچنین دربارهی خواهر و برادران تموچین مینویسد: «آن گاه که یسوگای بهادر تاتارها را که در رأسشان تموچین اوگا و قوری بوقا قرار داشتند، تار و مار میکرد و هوآلون اوجین که آبستن بود، در دالی اون بولداق، واقع در کنار رود انون به سر میبرد. مسلماً در همان زمان چنگیزخان به دنیا آمد. در حین تولد در دست راستش یک لخته خون شبیه استخوان کوچکی بود. گویند وقتی تموچین متولد شد که اوگای تاتار شکست خورده بود و بدین مناسبت او را تموچین نام نهادند. از هوآلون اوجین و یسوگای بهادر چهار پسر زیر به دنیا آمدند. تموچین، قسار، قاچیاون و تاموگاه، همچنین دختری به دنیا آمد به نام تامولون. هنگامی که تموچین نُه سال داشت جوجی قسار هفت سال داشت، قاچی اون آلچی پنج سال داشت، تاموگا اتچیگین سه سال داشت و تامولون در گهواره بود.»[6]
چنگیزخان بعد از به قدرت رسیدن با زنان متعدد ازدواج کرد؛ چنان که آمده است «چنگیزخان را قریب پانصد خاتون و سریّت بوده و هر یک را از قومی ستده، بعضی را به طریق نکاح مغولانه خواسته و اکثر آن بودهاند که چون ممالک و اقوام را مسخّر و مقهور گردانید ایشان را به غارت بیاوردند و بستد، لیکن آنان که خواتین بزرگ بودهاند و در صدرِ اعتبارِ تمام آمده، پنج بودهاند: بُرته فوجین دختر دینویان، مقدم و پادشاه قوم قنقرات – قولان خاتون دختر طایر اوسون، مقدم او هازمرکیت – بیسوکات از قوم تاتار، کونجو خاتون دختر التان پادشاه ختای و بیسولون خواهر بیسوکات از قوم تاتار.»[7] در بین این ازدواجها آن چه که با بقیّه متفاوت بوده در ارتباط با بورته میباشد. میدانیم که چگونگی اولین ازدواج تموچین با پدرش متفاوت بود و به طور رسمی در سن نُه سالگی توسط پدرش با بورته دخترِ دایی ساچان از قبیلهی قونگیقرات که یک سال بزرگتر از وی بود ازدواج کرد. این ازدواج نتایج پر فراز و نشیبی برای قبیلهی قیات از قوم مغول به دنبال داشت، زیرا یسوگای پدر تموچین در راه بازگشت توسط تاتارها به تلافی آن که هوآلون را که نامزد مردی از قبیلهی مارکیت در سرزمین کارائیتها بود و در عملی ناهنجار او را متصرف شده بود مسموم کردند. چنگیز بعد از فوت پدر مدتی را در اسارت قوم رقیب به نام تایجبوت به سر برد، ولی توانست در فرصت مناسب فرار کند. این حادثه در مسیر زندگی تموچین که در آن زمان سیزده ساله بود تأثیر بسیار داشت و مجبور شد که به قبیلهی پدری خود باز گردد. از این زمان دشواریهای زندگی او و خانوادهاش شروع شد و بسیاری از افراد قبیله به دلیل نوجوان بودنش از اطراف وی پراکنده شدند، ولی هوآلون برای تربیت فرزندان خود کمرِ همّت بست. هوآلون فرزندان متعدد داشت، اما تموچین از همهی آنها ممتازتر بود. در این شرایطِ سخت برادران پیوسته با هم در حال نزاع بودند و تموچین با یکی از برادران خود به نام قسار همدست شد و برادر دیگرشان را به خاطر یک دزدی کودکانه کشتند و شاید این اولین قتل انسانی بود که به دست تموچین و یا با شرکت او انجام گرفت. چنگیزخان مغول زنان متعدد داشت و از آنها فرزندان زیاد منجمله 8 یا 9 پسر به نامهای جوجی، جغاتای، اوکتای، تولوی، کولکان، جورغدای، جاور و اوراجوغان پیدا کرد، اما سوگلی حرم او یسونجین بیگی یا همان بورته نام داشت که از او چهار پسر معروف خود «جوجی، تولوی، جغتای و اوگتای» را داشت و این چهار پسر به لحاظ اهمیت و احترامی که یسونجین بیگی در نزد خان مغول داشت همه کارهی پدر خویش شدند و «اولوس اربعهی چنگیزی» را به وجود آوردند که عبارت از جمیع بلادی بود که تحت فرمان این چهار پسر اداره میشدند. در میان رجال و اطرافیان چنگیز عالیترین مقامات متعلق به شاهزادگان خاندان او بود که اصطلاحاً آنها را نویان یا نویون میگفتند و از آن میان تولوی عالیترین لقب یعنی الغ نویان به معنی شاهزادهی بزرگ را داشت.
تموچین فردی لایق و زیرک بود که با تحمل مشکلات فراوان و اخذ لقب خان و چنگیز توانست اولین امپراتوری مغولان را تشکیل دهد. «نام چنگیز در تاریخنامهها به صورتهای گوناگونی نظیر تنکیز، جنکیز، چنگیز و چنگگیز آمده است. نام اصلی او تموچین که به معنای فرمانروای زمین است هم در تاریخنامههای مسلمانان به صورتهای گوناگون تَمُرجین، تموچین، تَموجین و تمرچی آمده است.»[8] در قوریلتای سال 602 ق که برای اعلام خانی تموچین تشکیل شده بود روحانی شمنی به نام کوکچو پسر منکلیک ایجیکه به خان اعلام کرد که خدا، شب مرا گفت: روی زمین را به تموچین و فرزندان و خویشان او دادیم و اکنون من تو را چنگیزخان نام نهادم. در طی این مراحل زندگی هنگامی که بر اونگ خان از قبیلهی کرائیت غلبه یافت بر شوکت و اعتبار او افزوده شد و بسیاری از قبایل دیگر فرمان او را پذیرفته و زیر فرمانش درآمدند و از این تاریخ به چنگیزخان (چنگیز یعنی پادشاه معظم) معروف شد. در این زمان چنگیزخان 53 سال سن داشت و دوران بیست و هشت سالهی سختیها را پشت سر گذاشته بود. رشیدالدین فضلالله مؤلف جامعالتواریخ مینویسد: «پسر اولین مهین و بهین همه، تموچین که چون پادشاه شد در سن پنجاه و سه سالگی که پادشاه نایمان را بکشت، لقب او را چنگیزخان کردند و حکایات و قصص او زیاده از حد بیانست.»[9] «در این زمان اجداد چنگیزخان و طوایف مطیع ایشان از مدتها پیش از ایامِ پدرِ او خراجگزار امپراتوران چین شمالی بودند و با اکراه بسیار به سرداران ایشان باج میدادند. یسوکای بهادر که مردی کافی و رشید بود در ایام ریاستِ خود طوایف مغولی را که در جوار یورت قبیلهی او سر میکردند به اطاعت درآورد و تا آن جا اقتدار و اهمیت پیدا کرد که امپراتور چین از بسط قدرت او در وحشت افتاد و جماعتی را به جلوگیری او فرستاد، ولی یسوکای بهادر غالب آمد و به زودی طوق رقیّت را از گردن قبیلهی خود برداشته، در کارها مستقل شد و اساس دولت بزرگی را که پسرش تموچین به وجود آورد، ریخت.»[10]
چنگیزخان را در حقیقت باید تنها و آخرین فرد تشکیل دهندهی امپراتوری مغولان دانست و اگر مغولان در تاریخ خود هر توصیف یا واژهای در مورد او را به کار برند و یا اقدامی در بزرگداشت وی انجام دهند حق به جانب آنها خواهد بود. چنگیزخان هیچ گاه با آن همه غنایم دچار زندگی اشرافی و درباری نشد و همچنان از رسوم کهن صحراگردی استفاده میکرد و تا پایان عمر علاقهمند به فرهنگ اویغوری بود و تحت تأثیر فرهنگهای دیگران قرار نگرفت. بر مبنای تمام منابع معتبر در هیچ کدام از اعمال او نشانی از کار لغو و بیهوده یا قساوت احمقانه دیده نمیشود. چنگیزخان در جنگها متوسل به خدعه و نیرنگ میشد، ولی در زندگی شخصی هیچ گاه به روشهای خیانت آمیز متوسل نمیشد. «درباره شخصیت و استعدادهای خدادادی چنگیزخان محققین و نویسندگان غربی و شرقی، جدید و قدیم اظهار نظرهای زیادی کردهاند. درباره عقل و نبوغ ذاتی این فاتح صحراگرد همه کمابیش متفقالقولند و او را مردی میدانند که در هر زمینه اعتدال را رعایت مینمود، بلند نظر و خویشتندار بود. راستی و درستی را ستایش میکرد و از تجمّل دوری میجست و به سادگی در زندگی علاقه داشت. چنگیزخان خواندن و نوشتن نمیدانست و به احتمال زیاد به زبانی غیر از مغولی نیز آشنایی نداشت، اما به واسطهی هوش و ذکاوتِ خداداد این کمبودها را با به خدمت گرفتن کارشناسان اقوام دیگر جبران میکرد.»[11] برخی چنگیزخان مغول را بزرگترین تاریخساز جهان قلمداد کردهاند و به هیچ وجه نمیتوان نبوغ سیاسی وی را در این زمینه انکار کرد. وسعت سرزمینهای متصرفی او از دریای زرد در شرق آسیا تا سواحل دریای سیاه در شرق اروپا بود. چنگیزخان با اندیشههای بزرگ و ماجراجویانه و حساب شدهی خود تنها جهانگیری را وجههی همّت خویش قرار داد و این که رفتار و کردارش چه تأثیری بر جوامع مفتوحه خواهد داشت برای او مهم نبود. به همین دلیل ایجاد تزلزل در فرهنگ و تمدن ملتهای شکست خورده یکی از بارزترین نتایج آن حملات بود. بعد از آن که چنگیز قبایل مغول را متحد ساخت خط مشی او این گونه بود که نسبت به مغولانِ تحت فرمانش رفتار ارعاب آمیز داشت و تنها با اجازهی او حق حیات داشتند. از نظر قیاس میتوان گفت که «بیش از هر چیز چنگیزخان به سلالهی جهانگشایانی مانند اسکندر، آتیلا و هیتلر تعلّق دارد که هدف نهایی آنها سلطهگری و منطق نهائیشان قدرت است.»[12] یا این که «گرچه چنگیزخان از لحاظ تواناییهای جنگی و اداری شخصیتی شگفتانگیز به شمار میرفت، با این همه دوران فتوحاتش بیمانند نبود. آن چه او را از دیگران متمایز میکرد توانایی او در انتقالِ قدرتِ کاهش نیافتهاش به جانشینانش بود که صحراگردان اوراسیا را به منزلت و قدرتی بیسابقه رساند.»[13] در همین رابطه و همچنین سیمای چنگیز و توانایی مدیریت نظامی او که حتی فتوحاتش را به شیطان نسبت دادهاند، قاضی منهاج سراج مینویسد: «ثقات چنین روایت کردند که چنگیزخان به وقتی که در خراسان آمده بود پنجاه و پنج ساله بود. مردی بلندبالا، قوی بنیت، شگرف جثه و موی روی کشیده و سپید شده، گربه چشم، در غایت جلادت و زیرکی، و عقل و دانایی و هیبت و قتال، و عادل و ضابط و خصمشکن و دلیر، و خون ریز و خونخوار. و این معنی بر همهی عالمیان ظاهر است که او را چندین معنی عجیب بوده است: اول آن که مکر و استدراجی داشت. گویند: بعضی از شیاطین با او یار بودهاند و هر چند روز او را غشی افتادی و در آن بیهوشی هر چیزی بر زبان راندی، و آن حال چنان بودی که در اول ظهور آن حادثه که او را افتاده بود، و آن شیطان مستولی او را از فتوح خبر داده. آن جامه و قبا که در اول روز داشته بود و پوشیده، همان جامه و قبا را در جامهدان نهاده بود و مهر کرده، با خود میگردانید و هرگاه که او را آن حال پیدا میشد و هر حادثه و فتوح و عزیمت و ظهور خصمان، و شکست و گرفتن ولایت که خواستار بودی همه بر زبان او رفتی. یک کس جمله را در قلم گرفتی و در خریطه (کیسهای از چرم) کردی و مُهر بر آن نهادی. چون چنگیزخان به هوش باز آمدی یک یک را بر وی میخواندندی و بر آن جمله کار میکردی، و اعم و اغلب، بلکه تمام آن بودی که راست آمدی. در دیگر آن چه علم شانهی گوسفند نیکو دانستی، پیوسته شانه بر آتش نهادی و همی سوختی و علامات شانه بر این طریق در مییافتی، به خلاف شانه شناسان بلاد عجم که در شانه نظر کنند، و سه دیگر چنگیزخان در عدل چنان بود که در تمام لشکرگاه هیچ کس را امکان نبودی که تازیانهی افتاده از راه برگرفتی جز مالک آن را. و دروغ و دزدی در میان لشکر او خود کس نشان ندادی، و هر عورت را که از خراسان و عجم بگرفتندی و اگر او را شوهری بودی، هیچ آفریده بدو تعلق ذکر نکردی و اگر کافری را به عورتی نظر بودی، که شوهر داشتی، شوهر آن عورت را بکشتی، آن گاه تعلق بدو کردی. و دروغ امکان نبودی که هیچ کس بگوید، و این معنی روشن است.»[14]
به طور کلی چنگیزخان را باید یکی از طرّاحان موفق جنگها دانست که با برنامهریزی صحیح توانست حملات خود را در جبهههای مختلف و دور از هم هماهنگی کند. او با توان نظامی و نبوغ فرمانروایی خود چنان قدرت نظامی سرزمینهای دیگر را درهم کوبید که قابل تصوّر نیست و در مقابل وی تمام آنها ناچیز به نظر میرسند.
[1] - ایران در قرون وسطی، دیوید مورگان، مترجم عباس مخبر، چاپخانه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1373، ص 74
[2] - زندگی پرماجرای چنگیزخان، نویسنده جان من، مترجم داود نعمت اللهی، چاپ ششم، 1398، ص 245
[3] - تاریخ سرّی مغولان، تألیف پل پلیو، ترجمه دکتر شیرین بیانی، چاپ دانشگاه تهران، 1383، ص 22
[4] - تاریخ وصاف، تألیف عبدالله بن فضل الله شیرازی، متن کامل و ویراسته به اهتمام دکتر احمد خاتمی، نشر علم، 1401، ص 322
[5] - دین و دولت در ایران عهد مغول، تألیف دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، جلد اول، مرکز نشر دانشگاهی تهران، چاپ اول 1367، ص 16
[6] - تاریخ سرّی مغولان، تألیف پل پلیو، ترجمه دکتر شیرین بیانی، چاپ دانشگاه تهران، 1383، ص 33
[7] - جامعالتواریخ، رشیدالدین فضلالله همدانی، به کوشش دکتر بهمن کریمی، جلد اول، 1338، ص 226
[8] - ایران از حمله مغول تا پایان تیموریان، دکترعلی اکبر ولایتی، انتشارات امیرکبیر، 1392،ص 137
[9] - جامعالتواریخ، رشیدالدین فضلالله همدانی، به کوشش دکتر بهمن کریمی، جلد اول، 1338، ص 203
[10] - تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، عباس اقبال آشتیانی، انتشارات امیرکبیر، چاپ ششم، 1365، ص 15
[11] - امپراتوری مغول و ایران، دکتر ابراهیم تیموری، انتشارات دانشگاه تهران، 1377، ص 307
[12] - هجوم اردوی مغول به ایران، نوشته عبدالعلی دستغیب، نشر علم، 1367، ص 95
[13] - برآمدن و فرمانروایی تیمور، بئاتریس فوربز منز، ترجمه منصور صفت گل، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، 1377، ص 7
[14] - طبقات ناصری، تألیف قاضی منهاج سراج، تصحیح عبدالحی حبیبی، دنیای کتاب، 1363، جلد دوم، ص 144
15- تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 30
از آن جا که محیط و ویژگیهای طبیعی یک منطقه تأثیر بسیار بر قابلیتها و امکانات بالفعل هر فرد و ساکنان آن دارد به معرفی کوتاهی از گذشته و موقعیت فعلی سرزمین مغولستان، یعنی زادگاه چنگیزخان اشاره میگردد. مغولستان در جهان به کشور «آسمان آبی» معروف است و 1566500 کیلومتر مربع وسعت دارد. این کشور از نظر طبیعی دارای آب و هوای سرد همراه با تغییرات شدید دما در تابستان و زمستان میباشد. با توجه به این نوع آب و هوا پوششهای گیاهیِ متفاوت در آن جا شکل گرفته و مناطق کوهپایهای را گیاهان زودگذر پوشاندهاند. این گیاهان از قدیمالایام به عنوان مرتع برای دامداران مورد استفاده قرار گرفته و برای ساکنان آن از اهمیت بسیار برخوردار بوده است و نوع درختان این منطقه شامل جنگلهای کاج، بید، صنوبر و سرو میباشند. پوشش گیاهی در نواحی مرکزی و قسمتهای جنوبی بسیار کم و اغلبِ این مناطق بایر و بیابانی هستند. آن چه که در حال حاضر سرزمین و سرگذشت مغولستان و اقوام آن را در جهان سیاست مطرح ساخته است از زمان چنگیز و تشکیل امپراتوری وسیع آن نشأت میگیرد و اگر این وقایع و حوادث تاریخی را از مغولستان حذف کنیم دیگر چیزی برای ابراز وجود و عرض اندام در سطح جهانی نخواهند داشت. از آن جا که محیط طبیعی تأثیر و ارتباط زیاد با شیوهی زندگی مردم و وقوع حوادث تاریخی دارد، لازم است برای درک مفاهیم زندگی مغولان به مجموع این عوامل بر سرزمین مغولستان اشاره کوتاهی گردد: «از آن جا که بخش اعظم سرزمین مغولستان برای کشاورزی نامناسب بود به همین دلیل قبایل ساکن در آن زراعتی نداشتند و با کمبود غذا روبرو بودند. این کمبود باعث شده بود که جمعیت این مناطق بسیار کم باشد. قبایل برای بقای خود از گلههای حیواناتِ چرنده مانند اسب، گوسفند، بز و گاو نگهداری میکردند. آنها به منظور یافتن چراگاه مناسب برای اسبها و گلههای خود به طور فصلی کوچ میکردند. هر قبیله یا طایفه چراگاه مطلوب خود را داشت و هنگام تابستان به آن سرزمینها باز میگشت. حفظ سلطه بر چراگاهها یک منشأ دایمی ستیز بین قبایل بود. اسبها برای مغولان و همهی قبایل دشت پهناور ضروری بودند. حیوانات دیگری که کوچنشینان معمولاً از آنها استفاده میکردند عبارت بودند از گاوها، حیوانات مفیدی که میشد برای گوشتشان ذبحشان کرد و گوسفندان و بزها که اجزای اصلی خوراک آنها را فراهم میآوردند. بنابراین کشور مغولستان زادگاه و خاستگاه قوم مغول میباشد که از دیرباز در میان سرزمینهای آسیایی نمادی از خشونت و خونریزی بودهاند باید گفت: نخستین مردمانی که از مغولستان برخاستند و کشورهای چندی را به ویرانی کشیدند هونها به رهبری آتیلا بودند. مغولها بیش از هر کشوری به چین دستدرازی میکردند و امپراتوران چین برای آسایش از دست ایشان دست به ساخت دیوار چین زدند. بزرگترین رهبر تاریخی مغولها چنگیزخان بود که توانست قبیلههای مغول را یکپارچه سازد و رقیبان را نابود گرداند. وی نخست چین را گشود و آن گاه به ایران و اروپا تاخت و خونریزیهای بسیار پدید آورد. فرزندان او تا سالها فتوحات نیای خود را پی میگرفتند. پس از چنگیز و فرزندانش سرزمین مغولستان گمنام ماند. در زمانِ نزدیک به ما این سرزمین زیر سلطهی شوروی اداره میشد.
نام مغولستان در تاریخ جهان از زمانی مطرح و برجسته شد که چنگیزخان مغول اقوام آن سرزمین را متحد کرد و توسط آنان نواحی وسیعی را در آسیا به تصرف خود درآورد و امپراتوری عظیم مغول را تأسیس نمود. پس از چنگیزخان به تدریج دایرهی امپراتوری مغولها محدود شد. سرانجام مغولستان به دو ناحیهی داخلی و خارجی تقسیم شد که یکی پس از دیگری ضمیمهی چین شدند. چنگیزخان و جانشینان او با سپاهیانش بیش از هر فرد دیگری در تاریخ جهان کشورهای مختلف را تسخیر کردند. دگرگون شدن مغولان از قبیلهای کوچنشین به قدرتی جهانی، کاملاً حیرتانگیز بود. در پایان سدهی دوازدهم میلادی مغولان تنها یکی از بسیار قبایل کوچنشین و کوچک بودند که در دشتهای پهناور دائماً با یک دیگر نزاع میکردند. آنها گاه برای حمله یا دفاع از خود در برابر خطر با یک دیگر متحد میشدند، ولی اتحادشان استحکام نداشت.
چنگیزخان با وجود چهرهی خونریز و ستیزهجویش در میان دیگر مردمان به ویژه ایرانیان به عنوان نماد خونریزی و اتحاد مغولستان و پدر قوم مغول محسوب میشود. بدین روی بانک مرکزی مغولستان تصویری از چنگیزخان را بر روی اسکناس هزار توگروگی (واحد پول مغولستان) چاپ کرده و احترام فوقالعادهای بر این شخصیت ددمنش که سرزمینهای بسیاری را به خاک و خون کشید، میگذارند. اوج حکومت مغولان نیز دوران حکمرانی چنگیزخان مغول بود. چنگیزخان یکی پس از دیگری امپراتوریهای بزرگ آسیایی را فتح کرد؛ از منطقهی هیمالیا و هند گرفته تا دریای سیاه و کشورهای اروپای شرقی. پس از مرگ چنگیز و در قرن 14 میلادی دوران افول قدرت مغولان آغاز شد. در این هنگام در نتیجهی طغیان چینیها که در آن زمان بسیاری از مناطق این کشور تحت تسلط مغولان بود کشتار وسیعی آغاز شد، رقم دقیقی از کشته شدگان در دست نیست، ولی احتمالاً آمار تلفات بیش از 500 هزار تن بوده است. دولت مغولستان پیش از این، مغولستان بیرونی نام داشت که خاستگاه اصلی تاریخ مغولستان را شامل میشد و اوج قدرت آن به قرن 13 میلادی و دوران حکومت کُبلایی خان باز میگردد. (در حال حاضر مغولستان داخلی در داخل خاک چین قرار دارد.) این منطقه (مغولستان بیرونی) در سال 1689م حکومت منچوری چین را پذیرفت، ولی پس از انقلاب چین در سال 1911م حکومت منچوری سقوط کرد.
مغولستان پیش از انقلاب، جامعهی فئودالی منحطی بود که بر اساس مالکیت بزرگ فئودالهای صاحب زمین، گلههای بسیار عظیم دام و مالکیت ناقص زارعان تحت حاکمیت مقامات منچو (تا سال 1911م) اداره میشد. اعضای طبقهی متوسط جامعه، آرد (و در اصطلاح شایع روسی آن، آرات) نامیده میشدند. آراتها میتوانستند به مقامات رسمی دست یابند در حالی که رعایا یا هارباتها از چنین فرصتی برخوردار نبودند. رعایای شاهزاده نشینها (Hoshuu )، هامیلاگا (Hamilaga) و رعایای معابد شاو (shav) نامیده میشدند. هامیلاگا ملک خصوصی شاهزادگان محسوب میگشتند. در پایان قرن نوزدهم میلادی مالیاتها و خدمات دولتی به تدریج بر طبقهی هامیلاگا تحمیل شد. طبقهی شاو (تازه ایمان آوردهها یا ریدها) در صومعهها و معابد به سر برده و از پرداخت مالیات به دولت و خدمت نظام معاف بودند، اما به معبد مالیات میدادند. منابع اقتصادی و وابستگی به قلمروِ «شاوِ کبیر» گروههای عظیمی از مردم را جذب نموده بود، به طوری که شمار اعضای این طبقه از 55000 نفر در سال 1909م به 89000 تن در سال 1921م افزایش نشان میداد. بر اساس قوانین منچو، تنها پسر بزرگ (ارشد) عنوان و رتبهی پدر را به ارث میبرد. پسران جوانتر، عناوین و مراتبی پایینتر را به دست میآوردند و اغلب یا افسر هوشو (شاهزاده) میشدند و یا در دستگاه اجرایی شاغل میگشتند. جوانترین پسران خان یا شاهزاده به پستهای رهبری در کلیسا (معابد) لامائیستی میرسیدند که نهادی با ثروتهای هنگفت بود.
طبقهی بردگان در خلال قرن نوزدهم در دو طبقهی هامیلاگا و شاو تحلیل رفتند. این بردگان شامل اسرای جنگی، جانیان محکوم به بردگی، خانوادههایی که به جنایت محکوم میشدند، بودند؛ مردم پستی که از سوی مقامات منچو محکوم میشدند و یا کسانی که بدین طریق خریداری میشدند. هر کسی حتی سوفها نیز میتوانستند بردگان را تملک نمایند. آنها دارای هیچ حقوق و وظایف شهروندی نبودند و در لیست سرشماری به حساب نمیآمدند. تودهی آراتها مشمول خدمت نظامی بودند و از این روی به آلبات شناخته میشدند. آنها در پیوند با شاهزادگان خود بوده و حق ترک هوشو را نداشتند اگرچه گاهی فقر، آنها را وادار به چنین امری میکرد. بعد از سقوط مونچوکو در چین در سال 1911م مغولستان اعلام استقلال کرد و حکومت خود را پادشاهی اعلام نمود، اما جنگهایی درگرفت که نهایتاً در سال 1924م مغولستان رسماً استقلال یافت. فرمانروایی مغولستان شمالی نیز در سال 1912م مضمحل شد. بدین ترتیب در 11 جولای 1921م مغولستان با کمک شوروی از چین اعلام استقلال کرد. مورخان مغول، الغای نظام سرواژ در سال 1922م را یکی از دستاوردهای اساسی انقلاب میدانند. الغای خدمت نظامی برای اشراف، فسخ وامهای شرکتهای خارجی، مالیات مساوی، تهدید امتیازات فئودالی و پایان بخشیدن به حقوق ویژهی شاوها، به طور قابل توجهی شرایط را برای آراتها مساعد نمود. مصادره و توقیف داراییهای فئودالها با ضبط دامهای ایشان در سال 1925م آغاز شد. در سالهای بعد مایملک گرانبها و حتی لباسهای آنان نیز مصادره شد. در سال 1921م نیروهای شوروی وارد مغولستان شدند و شرایط را برای برقراری نظام جمهموری برای انقلابیون مغول در سال 1924م تسهیل کردند. پس از آن چین مجدداً مالکیت خود را بر مغولستان اعلام کرد، ولی چیزی برای اثبات آن نداشت. پس از جنگ جهانی دوم مغولستان تحت تأثیر عواقب شوم جنگ و فراز و نشیبهای فراوان و نفوذ قدرتهای بزرگ مانند چین و اتحاد جماهیر شوروی قرار گرفت. در سال 1924م حزب خلق مغول به حزب انقلابی خلق مغولستان تغییر نام داد و مغولستان در اکتبر 1945م طی یک همهپرسی عمومی به استقلال دست یافت و از لحاظ سیاسی به دو قسمت تقسیم شد: یک منطقه خودمختار در جمهوری خلق چین موسوم به «مغولستان داخلی» و دیگری جمهوری خلق مغولستان موسوم به «مغولستان خارجی» که در سال 1946م به وسیلهی دولت چین به رسمیت شناخته شد.
در سال 1945م پیمانی بین روسیه و چین به امضاء رسید و پس از برگزاری یک همهپرسی در مغولستان، چین پذیرفت که از مغولستان بیرونی صرف نظر کند. بدین ترتیب مغولستان رسماً به عنوان یک کشور مستقل شناخته شد و سپس مغولستان به صورت متحد شوروی درآمد و همین موضوع باعث ستیزه بین چین و مغولستان شد. پس از آن در سال 1968م مغولستان نیروهای خود را در امتداد مرز با چین بسیج کرد، سپس برخوردهای مرزی حوالی مرز، قزاق – سین کیانگ و رودهای آمور و یوساری در غرب مغولستان به وقوع پیوست. به موجب یک قرارداد همکاری و دوستانهی 20 ساله که بین شوروی و مغولستان در سال 1966م امضاء شد به مغولستان حق داده شد که چنانچه مورد حمله خارجی قرار گرفت مورد حمایت نظامی شوروی قرار خواهد گرفت. در سال 1989م حزب انقلاب دموکراتیک مغولستان به رهبری سانجا سورنگین زوریگ تشکیل شد. در یک انتخابات آزاد که در آگوست 1990م در مغولستان برگزار شد یک دولت چند حزبی در این کشور بر سر کار آمد؛ هرچند هنوز هم کمونیستها نفوذ بسیار زیادی در سیاست مغولستان داشتند. با فروپاشی شوروی سابق، مغولستان از کمکهای سالانهی شوروی محروم شد که آشفتگی اقتصادی مغولستان را به همراه داشت. حزب انقلابی خلق کمونیست مغولستان در انتخابات پارلمانی سال 1992م با قدرت و قاطعیت بیشتر کرسیهای پارلمان را نصیب خود کرد. در سال 1996م ائتلاف احزاب دموکرات برای مقابله با نفوذ کمونیستها به پیروزی رسید و برای اولین بار از سال 1921م قدرت از کنترل کمونیست ها خارج شد. ولی در سال 1997م کمونیستهای سابق و رئیس حزب انقلابی خلق مغولستان، ناتساگین باگاباندی به عنوان رئیس جمهور مغولستان انتخاب شد و مجدداً قدرت به دست ضد اصلاحگران افتاد. البته چندی بعد تساخیاگین البگدورج که سیاستمداری هوادار اصلاحات بود به عنوان نخست وزیر مغولستان انتخاب شد. ولی به زودی پارلمان که در دست کمونیستها بود با فشار بر او، وی را مجبور به استعفا نمود. پس از آن توالی نخستوزیرها و استعفای آنها همچنان ادامه یافت. در انتخابات ریاست جمهوری ژوئن 2005م نامبارین انخبایاراز حزب کمونیست به عنوان رئیس جمهور و میگو مبوانخبولد در نوامبر 2006م به عنوان نخستوزیر مغولستان انتخاب شد. در مغولستان رشد بسیار کم اقتصادی، فساد و تورم به مشکلی لاینحل برای اقتصاد بدل شده است. در نوامبر 2007م نخست وزیر انجبولد از سمت خود استعفا داد و سانجا بایار در 22 نوامبر 2007م جایگزین او شد.»[1]
[1] - مغولستان، اداره اطلاعات جغرافیایی، نشر زیتون سبز، 1390، صص 46 تا 50
2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 24