ازدواج یسوکای پدر چنگیز با هوآلان بیشتر به خاطر چگونگی و اثرات وخیم آن در تحولات و سرنوشت قبایل مغول اهمیت دارد. در تاریخ و فرهنگ مغول آمده است که مردان با ربودن دختری از قبایل خود و یا دیگران همسری برای خود انتخاب میکردهاند. گذشته از صفتِ خوب یا بد بودن این رفتار، به احتمال قوی مردان قبایل میخواستهاند به این طریق قدرت و یا توانمندی خود را در آن جامعهی صحرانشین که قدرت، حرف اول را در زندگی میزده است به رخ دیگران بکشند. به یقین در فرهنگِ همان صحراگردان نیز تملّک و تصرفِ دختری که ازدواج کرده بود امری ناپسند به شمار میرفته و ربودن همسرِ دیگری عملی ناپسند تلقی میگردیده است، یسوکای پدر چنگیزخان مرتکب چنین عملی شده بود که باعث اختلافات درازمدت بین دو قبیله و نتایج ناگوار آن شد. یکی از نتایج منفی این اقدام واکنش قبایل مرکیت بود که در موقعیتی مناسب یسوکای را مسموم و سپس به رهبری شیلدو و برادرش شیلگر به خانوادهی تموچین حمله کردند و بورته همسر قانونی تموچین را به اسارت گرفته تا تلافی گذشته شده باشد. این رفتار و مسموم کردن یسوکای برای قوم مرکیت بسیار گران تمام شد و زمانی که چنگیزخان به فرمانروایی رسید وجود و هستی آنان را نابود کرد. در مذموم بودن عمل یسوکای شکی نیست، ولی از آن جا که عملکرد نیای چنگیزخان نباید آمیخته با ننگ و اعمال ناپسند باشد برخی مورخان محتوای این رفتار یسوکای را در پوشش آداب و رسوم مغولها توجیه کردهاند. در این باره جان من مینویسد: «این یک دیدارِ تصادفی، روند زندگی یسوگی و دنیا را تغییر داد. روزی او در سواحل رودخانهی اونان سرگرم گشت و گذار بود که به سواری برخورد کرد که در کنار یک ارابهی دو چرخ سیاهِ کوچکی که شتری آن را میکشید، مشغول سواری و مراقبت بود. این شکل حمل و نقل اختصاص به حمل کردن همسران ثروتمند داشت. شاید یسوگی آن سوار را شناخت، او شیلدو (Chiledu) بود، یعنی برادر جوانتر رئیسِ قبیلهی همجوار دیگری به نام مرکیتز که در جنگلهای شمال غربی زندگی میکردند. تاریخ اسرارآمیز میگوید که نگاهِ گذرای دختری که در زیر پوشش ارابه بود، الهام بخش او شد. یسوگی همسر نداشت و آن دختر بسیار زیبا بود. به علاوه طرز لباس پوشیدن آن دختر نشان میداد که اهل طایفهای بود که به طور سنتی به وسیلهی ازدواج با بورجیگینها پیوند برقرار کرده بودند، یعنی طایفهی آنگیراد که در دشتهای شرقی تاتارستان زندگی میکردند. او به سرعت به خانه برگشت. دو برادرِ کوچکش را برداشت و خود را به آن گروه کوچکی رساندند که به آرامی حرکت میکرد. شیلدو به طرف دامنهی تپهای فرار کرد و سه برادر هم در تعقیب او بودند، اما او نمیخواست همسرش را رها کند. دوری در اطراف تپه زد و برگشت تا همسرش را نجات دهد. در آخرین لحظهها، دختر متوجه شد که فرار از دست رفتن مغولها برای هردو نفرشان امکان پذیر نیست. دختر با خود گفت که آیا شیلدو چهرهی آن مغولها را ندیده است؟ سپس به شیلدو گفت: آنها میخواهند تو را بکشند! و اصرار کرد که مرا تنها بگذار، جان خود را نجات بده و همسر دیگری برای خودت پیدا کن، تا وقتی زندهای دختران بسیاری خواهند بود تا در صندلیهای جلوی ارابههایت بنشینند! در حالی که آن سه برادر از دور پیدا شدند، دختر قسمتی از پیراهن خود را پاره کرد و آن را به طرف شیلدو پرتاب کرد و فریاد زد تا زنده هستی، مرا به خاطر داشته باش. شیلدو به اسب خود هی زد و به سرعت گریخت. آن سه برادر هم او را تعقیب کردند تا آن که فهمیدند دستشان به او نخواهد رسید، برگشتند. افسار شتر را گرفتند و به آرامی عرض مرتع را طی کردند. در ارابه زن جوان که نامش هولون بود از سرنوشتش گلایه میکرد، خودش را به این طرف و آن طرف میکوبید، موهایش را پریشان کرده و از درد و غصّه ضجّه میزد.
منابع بعدی این رویداد را حذف کردهاند، انگار که نویسندگان آنها دربارهی ربودن یک زن احساس شرم میکردند، زنی که شوهرش را عاشقانه دوست میداشت و اصلاً مشتاق نبود تا همسر «قهرمان یسوگی» شود، اما تاریخ اسرارآمیز یک حس هومری را برای روایت و حقیقت به نمایش میگذارد و میگوید: ربودن همسر رایج بود و قبیلهها، زوجهای سنتی برای ازدواج داشتند و طایفهی مرکیتها طعمهی مناسبی بود؛ بعدها این عمل یسوگی انگیزهی مناسبی برای درگیری با مرکیتها شد. بنابراین هولون چارهای نداشت به جز این که در زندگی گلهداری و خانه به دوشی، یورش بردن به دیگران و مورد تهاجم واقع شدن، یسوگی را به عنوان حامی و شوهر جدیدش بپذیرد. شش ماه بعد که یسوگی از یورش بهاره به تاتارها به اردوگاهش در ساحل رود اونان برگشت، هولون با این خبر به استقبال شوهرش رفت که باردار است.»[1]
[1] - زندگی پرماجرای چنگیزخان، نویسنده جان من، مترجم داود نعمت اللهی، چاپ ششم، 1398، صص 65 و 66
2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 98
چنگیز از آن دسته رهبرانی است که نامش خون آشامی و بیرحمی را در اذهان تداعی میکند، ولی این خصلت او در برخی موارد بیشتر از حاکمان دیگر نیست. درباره چنگیز تحقیقات بسیار زیادی انجام گرفته و در اکثر موارد همهی مورخان رفتار وی را به خاطر رهبری نظامیاش مورد ستایش قرار دادهاند. جان من در این رابطه در کتاب خود مینویسد: «چنگیز با اکثر رهبران دیگر از این جهت تفاوت داشت که هرچه بیشتر به او نزدیکتر میشدی به نظر قابل تحسینتر میآمد. برای درک کردن او یک راه این است که به تجربیات جوانی او نظری بیفکنیم. او آوارهای بود در اقیانوسِ علفزار، آدمِ بیارزشی در دامنهی کوه، و دریافت که کلیدِ بقا در آن چیزی نهفته که او فاقد آن است، یعنی قدرت. قدرت برای دوست شدن، فرمان راندن، جنگیدن، پیروز شدن، حکومت کردن، بازسازی آن چه که از دست رفته است و سپس ساختن امنیتی در این دنیای متزلزل که هرگز و به هیچ وجه مورد تهدید قرار نگیرد، اما این یعنی بازنگری گذشته و روانشناسی مدرن. اگر بر فرض یک روان درمانگر به آن دنیا برود و با چنگیز مصاحبه کند ممکن است این طور توجیه کند که انگیزهی او همه از محرومیت کودکی او نشأت گرفته است. اما من تردید دارم که روح چنگیز با این نظریه موافق باشد چون این نظریه، از نظر چنگیز، به معنای نادیده گرفتن نیرویی است که در خارج از یدِ قدرت او قرار داشته است. شخصیت او با اطمینان از تقدیر الهی برای رهبری جهان شکل گرفته بود. اگرچه برای یافتنِ وسیلهی این رهبری به کمک نیاز بود – و این کمک با خواندن استخوان کتفِ روی آتش ترک خوردهی گوسفند، طالع بینی بودایی، دعا خواندن در کورهی مقدس که در آن بصیرت به او اعطا شده بود به او رسید. – اما هدف از پیش مقدّر شده و روشن بود؛ به دست آوردن قدرتی بیهمتا، یعنی قدرتی زمینی که حقِ قدرتِ آسمانی را به جای میآورد، کلید اصلی قدرت بود. به دست آوردن قدرت، حفظ قدرت، و افزایش قدرت؛ این هدف چنگیز بود. او نه اولین و نه آخرین رهبری بود که با ترکیب جاذبه و ایمان پیروانی به دست آورد و قادر بود که همان اطمینانی را در دیگران ایجاد کند که ارادهی خداوندِ جاودان میکرد. آن چه که شگفتانگیز بود حفظ تعادل میان یک شخصیتِ در حال تکامل، شرایط متغیّر و قدرت روزافزون در مدت بیش از 50 سال بود، یعنی حفظ سه متغیّری که دائماً تحت فشار هستند و هرگز با افتادن در دام فساد و جنونِ کج خیالی و سوء ظنّ تعادل خود را از دست نداد، هرگز مهار قدرت را از دست نداد و هرگز اجازه نداد زنجیرهی وقایع شرایطی را به او تحمیل کنند. این در تاریخ بشری چیزی تازه و خوشبختانه منحصر به فرد بود. این پدیده را «رهبری چنگیز» بنامید که مطالب زیر یک راهنمای سریع برای آن میباشد:
1 – پاداش وفاداری
چنگیز در مقابله با ملتش سخاوتمندی را فراموش نکرد. وقتی به قدرت رسید به مردی که هنگامِ فرار او از اسارت از وی حمایت کرده بود، گفت: در رؤیاهایم در سیاهی شب و هنگام بیداری، در سینهام هرگز نیکی تو را نسبت به خودم فراموش نکرده و نخواهم کرد. به عنوان بخشی از اصول انقلابش به وفادارن و شجاعان احترام میگذاشت، بدون در نظر گرفتن موقعیت آنها. تعهدات وفاداری به آسانی برقرار نمیشد و باید به هر وسیلهی ممکن حفظ میشدند (از جمله حقالسکوت؛ محافظان شخصیاش پسران فرماندهانش بودند یعنی در اصل گروگانهای او بودند). اما در صورتی که به وفاداری مردی اطمینان پیدا میکرد به طرز چشمگیری به او تفویض قدرت میکرد؛ مثلاً تفویض حکومت مناطق فتح شده در چین شمالی و فتح بقیهی چین را به والی خود موخالی واگذار کرد. تحت رهبریش، مالیاتها افزایش یافتند تا از پیروان فقرزدهاش حمایت شود. این عمل به هیچ وجه دلالت بر سوسیالیسم یا انگیزههای مردم سالارانه یا حتی بر احساسات بشردوستانه نداشت، بلکه بر عکس تجسّم یک سنتگرایی متعالی بود، یعنی وظایف اساسی رهبرِ موفقِ قبیلهای که به سرانجام منطقی رسیده است.
2 – بی پیرایگی
او یک صحرانشین خشن باقی ماند، تجملات برای خودش را حقیر شمرده، و به سادهزیستی افتخار میکرد. دربارهی او نقل شده که لباسهای خودش را به مغولهای نیازمند میبخشید. در تمام عمرش تا شصت و چند سالگی یک مرد قوی بود و یک شکارچی خوب، که این ریشه در زندگی دوران جوانیش در کوهستانها و مراتع داشت.
3 – خویشتنداری
یکی از حیرت انگیزترین ویژگیهایش توانایی او در کنترل کردن عصبانیتش بود و اجازه میداد دیگران نظراتشان را بگویند. وقتی یکی از عموهایش به یک قبیلهی رقیب پناهنده شد، چنگیز با خشم دستور قتل او را صادر کرد، اما وقتی دو تن از همرزمانش، بروچو و موخالی، به همراه برادر خواندهاش شیگی او را این طور مؤاخذه کردند که کشتن عمویت مثل قطع کردن نسل خودت است، او تنها یادآور پدرت میباشد، او نفهمی کرده، فرصت دیگری به او بده وَ وَ وَ. چنگیز هق هق گریه سر داد و گفت: نکشیدش و سکوت اختیار کرد.
4 – هر کجا میتوانید استعدادی بیابید و از آن استفاده کنید
در حکومت چنگیز، چوپانان فرمانده شدند و دشمنان به مقامات بالا ارتقا یافتند. نسبت به غیر مغولیهای که به او خدمت میکردند به اندازهی مغولها سخاوتمند بود. او بدون تعصّب به استعداد پاداش میداد و آن را تحسین میکرد به شرطی که توأم با وفاداری بود. یکی از آنانی که با چنگیز «از آب گلآلود بالجونا نوشید» بازرگان مسلمانی به نام جعفر بود که بعدها سفیر و نایبالسلطنهی او در چین شمالی شد. علاوه بر مسلمانان، چینیها (چو – تسای، البته یکی از نمونههای اولیه بود)، مسیحیان به طوری و بوداییها، همه در دستگاه اداری او پیدا میشدند.
5 – بدون احساسِ گناه دشمنان را بکشید
از نظر کسانی که با او در ارتباط نبودند یا مخالف او بودند، چنگیز بیرحم بود. وقتی از عدم وفاداری کسی اطمینان مییافت، حتی یک خویشاوند یا دوست سابق، یک قاتل ستمکار میشد. همان طور که هرگز لطفی را فراموش نمیکرد، در مقابل، توهین را هم هرگز نمیبخشید و مقاومت در برابر او نه تنها توهین به او بود، بلکه توهین به خدای بالای سر هم تلقی میشد. مرکیتها که همسرش بورته را دزدیدند، آن قدر تکه تکه و منقرض شدند تا به کلی از میان رفتند. تای چیوتها که او را دستگیر کرده بودند، مثل خاکستر در میان باد فنا شدند. در مورد تاتارها که در مرگ پدرش مقصّر بودند فرمانی به این مضمون صادر کرد: ما باید به خاطر نیاکانمان انتقام بگیریم. رحم نکنید و همه را به قتل برسانید. انتقام یک تکلیف خدادادی بود و مسلمانان و شهرهایی که مقاومت میکردند، و بر علیه تانگوتهای شیسیا. از بلندنظری رهبران نظامی در فرهنگهای شهری نسبت به مخالفانشان هیچ خبری نبود، با در نظر داشتن احتمال این که آنها اغلب سنتهای یکسانی داشتند و در آینده ممکن است با یک دیگر متحد شوند. از نظر چنگیز، دشمنی که بیدرنگ تمکین نمیکرد اجنبی محسوب شده، انسان نبوده و بدون لحظهای درنگ سزاوار نابودی است. طبعاً آنانی که در برابر او بودند او را فقط به عنوان یک وحشی تشنهی به خون میشناختند.
6 – مخالفت با خشونت و ستمگری بی منطق
هیچ کس چنگیز را به ستمگری ناموجه متهم نکرده است. محمد خوارزمشاه شکنجه میکرد و پسرش جلالالدین نیز همین طور، اما چنگیز شکنجه نمیکرد. در واقع در موارد چندی او دستور به خویشتنداری میداد. شاید ربطی به آن فضیلتهایی که ما از رنج کشیدن مسیحیت استنتاج میکنیم، مذهبی که برای ما آشنا هستند، مثل تحمل بخشش دیگران، دوست داشتن دشمنان نداشته باشد، ولی ربطی به آزارگری دوران تفتیش عقاید هم ندارد.
7 – پذیرش روشهای تازهی فرمانروایی و عمل به آنها
چنگیز بسیار بیشتر از آن چه که تصویر وحشیگری صرف القا میکند ظرافت داشت. اگر یک رهبر بر مبنای مردانی که استخدام میکند و تصمیماتی که میگیرد قضاوت شود، در این صورت چنگیز به خاطر درک اهمیت و منافعِ سواد خواندن و نوشتن و سازماندهی ادارای و توجیه کردن مردانی که او نیاز داشت تا وقایع را ثبت کنند و سازمان اداری را هدایت کنند، این حقیقت برای یک جنگجوی چوپانِ بی سواد بسیار چشمگیر است. در یک کلام، او به حدّ بلوغ فکری رسید با هر جهشی در قدرت، از عشیره، به قبیله، به ملت، به امپراتوری، او شخصیت بزرگتری پیدا کرد، پیشرفتی که در نظر گرفتن این که او اولین نفر در میان ملتش بود که این جهش را انجام داد و این که مشاورانش دشمنانش بودند، حیرتانگیز میشود.
8 – آگاهی از برخورداری از حمایت الهی
چنگیز در هیچ مرحلهای از زندگیاش در برخورداری از حمایت خداوند تردید نکرده و هر مرحلهای در پیشرفتش، از در به دری تا امپراتوری، خداوند تأییدی بیشتر از حمایتش را به او ارزانی کرد. در خلال جنگ بر علیه خوارزم، قبل از حمله به یکی از شهرها، او قاصدانی را به همراه یک پیام کتبی فرستاد که کلمات دقیق خداوند را در آن آورده بود، بگذارید امیران و مردم بزرگ و مردم عادی این را بدانند که در تمام سطح زمین از طلوع تا غروب خورشید، من آن را در حق شما روا داشتهام. این یک مکتب فکری با یک فرضیهی بی چون و چرا و ساده است که تمامی کشورها به مشیّت الهی قبل از آن که حتی فتح شوند تحت حاکمیت مغول بودند. فرمانروایان خارجی فقط باید به این حقیقت ساده اذعان میکردند و همه چیز بر وفق مراد پیش میرفت.
9 – پیروان و وارثان خود را وادار کنید تا آنها نیز این را باور کنند
یِه – لوچو – تِسای به چنگیز پیوست چون فکر میکرد که خان فرمان خدا را در اختیار دارد. موفقیتها آن را ثابت کردند. فتح چین شاهکاری بود که هیچ قدرت انسانی نمیتوانست آن را به دست آورد و بنابراین چوتسای را از تعهدات قبلیاش آزاد کرد. گویوک، پسر اوگدای و جانشین او به عنوان خان (8-1246) به پاپ معصوم چهارم نوشت: خداوند جاودانه آن سرزمینها و ملتها را کشته و نابود کرده است، چون آنها به چنگیزخان پیوستند نه به خاگان (به معنای خان خانها، یعنی خود شخص گویوک) که هر دوی آنها فرستاده شدهاند تا فرمان خداوند را آشکار کنند. چه طور ممکن است کسی بر خلاف فرمان خداوند با قدرت خویش سرزمینی را تسخیر کند یا کسی را به قتل رساند؟
10 – احترام به آزادی عقیده
چرا چنگیز انتخاب شده بود و ذات پروردگاری که او انتخاب کرده بود هردو برای چنگیز معما بودند. در حالی که روش روشنی وجود نداشت تا خدا و ارادهی خدا فهمیده شوند، احترام به خاطر آنانی بود که در جستجوی فهم بودند (مگر این که با قوانین شماره 8 و 9 تضاد داشته باشد، یعنی قوانینی که در رابطه با حمایت الهی هستند؛ در این صورت قانون شماره 5، قلع و قمع و نابودی، کارایی داشت). از اسکندر تا استالین، بزرگترین رهبران و کثیفترین دیکتاتورها بعضی از این خصوصیات را داشتهاند. آیا هیچ کدام، همهی اینها را داشتند؟ چندتایی را انتخاب کنید و دربارهی آنها فکر کنید. پادشاهی مسیح به این دنیا تعلق نداشت. ناپلئون در رهبری نظامی و سیاسی برجستهتر بود، اما ادعای حمایت الهی را مطرح نکرد؛ و سرانجام شکست خورد بدون آن که امپراتوری تشکیل دهد. اسکندر کمی به این ایدهآل نزدیک میشود، هرچند که او هرگز در بیرحمی با چنگیز مطابقت نداشت. شاید معلم او ارسطو با سخنرانیهایش در مورد اخلاق او را در تنگنا قرار داده بود یا شاید هرگز فرصت مناسبی پیدا نکرد چون به اندازهی نصف عمر چنگیز زنده ماند.»[1]
[1] - زندگی پرماجرای چنگیزخان، نویسنده جان من، مترجم داود نعمت اللهی، چاپ ششم، 1398، صص 248 تا 252
2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 89
«شکار بزرگترین تفریح چنگیز بود. او همچنین اسبان زیبا و شراب را دوست میداشت و همه را بر حسب سلیقهی قومش بین آنان تقسیم میکرد، ولی حصّهی خود را با قناعت و صرفهجویی خاصی که داشت نگاه میداشت. چنگیز رسم باده گساری را که در دستِجاتش رواج داشت، به طور کامل منع نکرد. او گفته بود اگر نتوان برای مشروبخواری درمانی یافت باید سه بار در ماه مست کرد. کسی که از سه بار تجاوز کرد مرتکب خطا شده است. اگر دو بار در ماه مست کند بهتر است. یک بار، بازهم بهتر، و اگر باده گساری نکنند چه بهتر از این. ولی میتوان مردی را یافت که مست نکند؟ چنگیز روزی از دوست و یار خود بوغورچی نویان پرسید: بزرگترین شادی و خوشی مرد چیست؟ بوغورچی پاسخ داد در رأس خوشیها شکار جای دارد. در بهار سوار شدن بر یک اسب خوب و گرفتن باز شکاری بر مشت. چنگیز سپس همان سؤال را از بورغول و سایر رؤسای نظامی کرد. همگی پاسخی مشابه دادند. آن گاه چنگیزخان گفت: نه، عیش مرد آن است که یاغی را باسمیشی (فتح بر یاغیان) کند و او را از بیخ براندازد و چشم عزیزان ایشان را بگریاند و اختگان فربه با زین زرین ایشان را برنشیند و شکم و ناف خاتونان ایشان را جامهی خواب سازد و لب ودهان ایشان را میبوسد. این سخنان، پر معنا و حاکی از آن چیزی است که بیش از همه چنگیز را در زندگی به سوی خود جلب میکرده است و به نوعی بازگو کنندهی شخصیت وی میباشد. عمیقترین نوع رضایت خاطر را از نتایج فتوحات خود به دست میآورده است. آن چه وی را جلب میکرده بازیهای زودگذر، سرگرمیهای قهرمانانه، و یا پیروزی و حتی قدرت نیست، بلکه تملّک ثمرهی فتوحات گردآوری شده از دشمن، و اشباع و اقناع حسّ انتقام و به دست آوردن ثروتهای جدید است. چنگیزخان به منزلهی روح مجسّم جنگجوی استپ آرانی با همهی غرایزِ کردارگرا و غاصبانهاش در نظر ما جلوهگر میشود. تنها یک نیروی ارادهی استثنایی چنگیز را بر آن داشت که جلوی غرایز خود را بگیرد و آنها را رام و مهار کند تا بتواند به مقاصد و اهداف عالی برسد. همان گونه که در پیش ملاحظه شد نیروی اراده، نیروی رام کننده، نیروی دوری جستن از امیالِ غیر عاقلانه، خطوط اصلی شخصیت چنگیز را میساختند. او همه چیز را در زمان و مکان مناسب و همان قدر که برای خود، برای یاران و اتباع خود میخواست. در آداب و رسوم مغولی بیجهت سخنان زیر به چنگیز نسبت داده نشده است: در زندگی عادی مانند گوسالهی دو سالهای رفتار کنید. در منازعات مانند کرکس حمله کنید. به هنگام جشنها و تفریحات مانند اسبان سیلمی جوان باشید، ولی در جنگ با دشمنان حمله کنید و مانند عقاب فرود آیید. در روز روشن مانند گرگی خشن مراقب باشید، در شب تاریک مانند کلاغی سیاه دوراندیش و مواظب باشید.
امپراطورِ مغول به طور کلی تحت تأثیر عقل و استدلال و به زیرِ اراده گرفتن همه و همه چیز میتوانست جلوی خشم خود را بگیرد. در این باره آمده است که روزی چنگیزخان میخواست عمویش داریتای را که به جای این که به برادرزادهاش بپیوندد، جانب ونگ خان کارئیت را گرفته بود به قتل رساند. آن گاه بوغورچی به وی گفت: از بین بردن خویشان مانند خاموش کردن آتش اجاق خود است. تنها یادگاری که از پدرت باقی مانده عمویت است. آیا ممکن است که تو تصمیم به نابودی وی گرفته باشی؟ چنگیز که متأثر شده بود با عقیدهی دوست خود موافق آمد و عمویش را بخشید. برخورد چنگیزخان با یک مسلمان که قاضی وحیدالدین پوشنجی باشد نیز در این باره پرمعنا است. چنگیز اغلب با وی بحث و گفتگو میکرد و درباره اسلام مسائلی میپرسید. روزی امپراتور مغول به قاضی گفت: نام چنگیزخان به دلیل انتقامی که از محمد خوارزمشاه گرفته در همهی دنیا به تجلیل و تکریم آورده خواهد شد. کمی بعد چنگیز از قاضی پرسید، آیا او فکر میکند که بازماندگانش خاطره و یاد خان را گرامی بدارند و محترم شمارند؟ وحیدالدین پوشنجی سرش پایین انداخت و گفت: اگر خان به جان امانش دهد پاسخ خواهد داد. پس از آن که چنگیز به جان امانش داد قاضی به خان گفت: در آن هنگام دیگر احدی باقی نخواهد ماند تا نام پر افتخار مغول را گرامی بدارد، زیرا کارگزاران وی همه و همه را قتل عام میکنند. وقتی او خطابهی خود را پایان داد چنگیز تیر و کمانی که در دست داشت به زمین انداخت و با غضب بسیار روی از قاضی برگردانید. قاضی در برابر خشم فاتح مخوف احساس کرد که آخرین ساعات عمرش فرا رسیده است و بدون معطلی آمادهی ترک زندگی شد، ولی لحظهای بعد چنگیزخان روی به جانب قاضی کرد و گفت: که او را همواره مردی صاحب درک میداند، ولی از این پس اطمینان حاصل کرده که قاضی علم لدنی ندارد. در دنیا تعداد بسیاری سلطان و حکومت وجود دارد، ولی محمد راهزن به هر نقطهای که بگریزد این نقاط ویران و از سکنه خالی خواهد شد. در حالی که سایر ملل و سایر شاهان و سلاطین ممالک یاد چنگیز را در خاطره نگاه خواهند داشت.
به آسانی میتوان موارد بسیار متعددی را در منابع قابل اعتماد نام برد که حاکی از تسلط چنگیزخان بر خشم خود باشد. حتی اتفاق افتاده کسانی را که از مقررات نظامی سرپیچی کردهاند به مجازات نرساند، در حالی که سپاهیان را به گونهای غیر قابل ترحم تنبیه میکرد. به عنوان مثال هنگام جنگ در غرب، چنگیز سه دسته را تحت فرماندهی جبه، سوبودای و تغاچار به تعقیب محمد خوارزمشاه فرستاد و دستور داد به قلمرو حاکم هرات، ملک امینالملک، دست درازی نکنند. جبه و سوبودای از این دستور اطاعت کردند، ولی تغاچار بهادر در قلمرو مورد بحث دست به غارت و چپاول زد. چنگیزخان به محض اطلاع جبه و سوبودای را به جهت شجاعتشان پاداش بخشید و اما میخواست تغاچار را به سبب سرپیچی از اوامر بکشد که نکشت و تنها با خلع وی از فرماندهی سپاه توبیخ و تنبیهاش کرد. چنگیز که در سپاه و در مایملک خود انضباط و مقرراتی آهنین برقرار کرده بود از لحاظ دست و دلبازی، بزرگواری، مردانگی و مهمان نوازی کاملاً شاخص بود و در نظر یارانش چون دلاور آرمانی اشرافی استپ جلوهگر بود. روابط و ملاقاتهای چنگیز با چانگ چوئن و سونگ سفیر و با سایر شخصیتهای دنیای مسلمان و اویغور نمایانگر آن است که او میدانسته چگونه آن صفات را در مورد بیگانگان به کار بندد.
به طور کلی عادت بر این است که از چنگیزخان یک هیولای مستبد خوانخوارِ خشن و مخوف ترسیم گردد که راه خونآلودِ خود را با عبور از روی تکّههای اجساد مردم صلحجوی گردن زده شده، و در طول ویرانههای شهرهای باشکوه و آباد گذشته، طی میکرده است؛ و خلاصه منابع گوناگون از عملیات خونین فاتح مغول، قتل عام دشمنانش و قتل برادرش باکتار که در عنفوان جوانی روی داد روایاتی نقل میکنند. این روایات که از یک روی صفات چنگیز خبر میدهد یک روی دیگر یعنی زندگی معنوی بسیار قوی و کامل وی را نیز آشکار میسازند. دو گانگی طبیعت وی معرّف یک ظالم خون آشام و در عین حال یک قهرمان حماسی، یک ویرانگر وحشی، و یک خالق نبوغ آفرین است. آیا این تصویر حقیقی وی نمیباشد؟ تجزیه و تحلیل دقیق علمی منابع، محقق منصف بی طرف امروز را متقاعد میسازد که چنگیز نه در زمانی که تموچین بوده و نه بعدها که چنگیزخان مغول شد به هیچ وجه سفاکی خون آشام و یا ویرانگری مقاومت ناپذیر نبوده است. چنگیز با آن نبوغ و لیاقت و توانایی ذاتیاش فرزند زمان خود و قوم خود بوده است. جای آن دارد که اقداماتش را در چهارچوب دورهی خود و محیط خود گذاشت و نباید وی را در زمان دیگر و در مکان دیگری قرار داد. به سهولت میتوان پذیرفت که چنگیز هیچ گاه حتی در دورهی جنگهای بزرگ و تهاجمات بزرگ خود به تمایلات به خصوص سفّاکی و خونآشامی بیش از آن چه که در نزد رؤسای سپاه سایر ملل همعصر وجود داشته متهم نشده است. چنگیزخان نیز مانند سایر فاتحان بزرگ همهی زمانها و همهی ملل - اگر میتوانسته برای انجام کار وی مثمر ثمر باشد، توانایی آن را داشته که با خونسردی تصمیم به نابودی یک دستهی دشمن یا یکی از دستجات خاص خود و حتی قتل عام ساکنان یک شهر را گیرد، ولی در عوض همواره از ارتکاب به عملیات وحشیانهی غیر ضروری امتناع کرده و هیچ گاه به خاطر انتقام نسبت به رقبای زندانی مرتکب سفاکی وحشیانه نگردیده است. در حالی که معاصرین او و حتی معرّفین و شخصیتهای ملل بسیار با فرهنگتر، مثلاً جلالالدین خوارزمشاه، نه تنها دشمنان اسیر را در برابر دیدگان خود در زیر شکنجه میکشتند، بلکه متعلقان دستگاهشان آن عملیات وحشیانه را میستودند و سبب شهرتشان میشدند. هیچ گاه حتی در مخیلهی چنگیزخان خطور نمیکرد که مانند یکی دیگر از فاتحان آسیایی یعنی تیمور دستور دهد دو هزار موجود زنده را روی هم قرار دهند و هرمی از انسانها بسازند، و سپس آنها را با گل و آجر بپوشانند و تازه نظر دنیا نسبت به وی بسیار وسیعتر از نظرها نسبت به چنگیز باشد.
چنگیز با حسابی ساده، یک صحراگردِ دشت، مسلط به نفس منضبط و مرد عمل کاملی بود که تا آخر عمر نیز چنین باقی ماند. او نمیتوانست و نمیخواست یک قاتل ساده باشد. همچنان که هیچ گاه نخواست یک ویرانگر بیهودهی جوامع متمدن باشد، و به نحوِ احسن حساب برتریهایی را که سرزمینهایی با ساکنان شهرنشین و با فرهنگ برای اربابان صحراگرد خود داشتند، کرده بود. مسلماً این موضوع مانع چنگیز نبود که گه گاه از جهت ضرورت جنگی یا سیاست نظامی شهرهایی را ویران سازد. در زندگی خصوصی چنگیز نیز هیچ گونه اثر شقاوت خاصی مشاهده نشده است. بر عکس همهی منابع و شواهد گواه علوّ طبع، مردانگی و به خصوص خویشتنداری و تسلّط به نفس ویاند که در موارد گوناگون مشاهده گردید. همچنین با در نظر گرفتن آداب و سنن و طرز تفکر زمان وی، قتل برادرش باکتار و سایر جنایات و یا فرمانهای قتلی که به وی نسبت داده شده است، نمیتوانند به منزلهی خوی خونخواری و شقاوت تلقی گردد. قتلهایی که به وسیله و یا به دستور چنگیز انجام میشد، به عقیدهی اطرافیان و در روح او که مالامال از اندیشههای معنوی و مذهبی بود حالتی ملایمتر مییافت. او یک شمنی صحراگرد و بدوی بود و همچنان نیز باقی ماند و با غرایز انحصار طلبی واقع بینانه، به طور مبهم خویشتن را از جهت خود و از جهت ایل خود مسؤول روحانی در برابر «آسمان جاویدان» و فرشتگان حامی میدانست. چنگیز که در جنگ حیلهگر و گاهی دغل و گول زن بود، در زندگی خصوصی و در روابط خصوصی خود هیچ گاه به اعمال خیانتآمیز و ناشایست دست نیازید. وی درستی و راستی را ارج مینهاد، چنان که به دفعات گوناگون ما شاهد آن بودهایم، ولی بیتردید برعکس بسیار حریص و مال دوست بود.
فاتح مخوف که تهاجمات، جنگها و عرصههای نبرد متعددی را فرماندهی کرده بود شخصاً از شجاعت و بیباکی استثنایی برخوردار نبود، و به طور کلی با اعمال قهرمانانهی افسانهای بیگانه بود. چنگیز طبعی ماجراجو نیز نداشت و اگر در جوانی اتفاق میافتاد که از خود شجاعت و شهامتی بروز دهد بعدها هنگامی که خان گردید همواره در جنگها خود را در شرایطی قرار میداد که ابراز شجاعت شخصی را غیر ممکن میساخت. وی همواره عملیات جنگی و نیروهای کوچک را شخصاً رهبری میکرد، ولی هیچ گاه در صف سوارکاران نمیجنگید، زیرا معتقد بود که نقش رئیس این نیست. روزی بلانویان یکی از یارانش از او چنین سؤال کرد: تو را سرور قدرت و قهرمان مینامند. در دستهای تو چه علائم فتح و پیروزی مشاهده میشود؟ چنگیزخان پاسخ داد: قبل از آن که به تخت امپراتوری جلوس کنم، اتفاق افتاد که تنها راهی را بپیمایم. شش مرد در دهانهی پلی مانعی ساخته بودند و میخواستند به من سوء قصد کنند. هنگامی که به نزدیکی آنان رسیدم شمشیرم را کشیدم و به سویشان حملهور شدم. آنان باران تیر را به سوی من روانه کردند. همگی به خطا رفت و هیچ یک به من اصابت نکرد. من آنان را با شمشیر به قتل رسانیدم و صحیح و سالم به راهم ادامه دادم. در بازگشت از کنار اجساد آنان گذشتم. شش اسب اختهی آنان بدون صاحب میگشتند. من آن شش اسب را با خود بردم.
در نظر چنگیز علائم پیروزی این بود: «آسمان» نخواسته بود که او ناگهانی و رایگان بمیرد. او بود که دشمنانش را نابود ساخت و مرکوبشان را به دست آورد. چنگیز همواره به این طرز فکر درباره خود صادق ماند. آسمان و آسمان آبی جاویدان به او و به ایل طلایی مغولی او نیروی تسلط بر همهی سلالههای ساکن در ارابههای نمدی و بر سایر اقوام همسایه و بر همهی جهان بخشیده بود. در نتیجه یارانش میبایست آن چنان متشکل میبودند که بتوانند به دنبال رهبر خود تا پیروزی مطلق پیش روند و تا به حدّی برسند که لذّت فتح را بچشند. بدین منظور سازمان جنگی خود و «سیق» خود را آوردند تا همچنان که برای حکومت بر یک قبیله – اولوسِ کوچک مناسب بود، برای جهان نیز مناسب بوده باشد. کسی که این تشکیلات را محترم میشمرد صلاحیت چنگیزخان را بر آن چه که او برای بعدها مقرّر میداشت نیز پذیرفته باشد: «آسمان به من فرمان داده است که بر همهی ملل فرمانروایی کنم» این طرز فکر آن نابغهی وحشی بود. گویند چنگیزخان قامتی بسیار بلند و کشیده، هیکلی قوی و چشمانی گربهای داشته است.»[1]
[1] - چنگیزخان، تألیف ولادیمیرتسف، ترجمه دکتر شیرین بیانی (اسلامی ندوشن)، انتشارات اساطیر، 1363، صص 182 تا 191
2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 82
«صاحب کتاب طبقات ناصری از ثِقات (معتمد) چنین روایت کرده است که چنگیزخان به وقتی که در خراسان آمده بود مردی بود بلند بالا، قوی بنیت، شگرف جثه، موی روی کشیدهی سپید شده، گربه چشم، در غایتِ جلادت و زیرکی و عقل و دانایی و هیبت، و قتال و عادل و ضابط و خصم شکن و دلیر و خونریز و خونخوار. و منک هونک نیز که در سال 618 از طرف امپراتوران چین جنوبی به سفارت پیش مغول آمده بود تقریباً به همین شکل او را وصف میکند و او را در ظاهرِ اندام به بزرگی جثّه و عریضی پیشانی و بلندی ریش میستاید. اما از لحاظ صفات اخلاقی چنگیز مردی بوده است با عزم و اراده و بسیار عاقل و مدیر و کاملاً زمام نفس خود را در دست داشته و در مقابل مشکلات و موانع پافشاری و ثبات غریب به خرج میداده و تا به مقصود نمیرسیده است از پای نمینشسته و هیچ وقت از پیشآمدهای ناگوار اضطراب و یأس به خاطر راه نمیداده و با خونسردی و آرامی حوادث را تلقی میکرده است. در موقعی که سلطان جلالالدین مِنکُبرنی در پروان (از آبادیهای بین غزنه و بامیان) لشکریان قوتوقو نویان را شکست داد و قوتوقو منهزماً پیش چنگیز رفت، خان از شنیدن خبر شکست به هیچ وجه حال سکون طبیعی خود را از دست نداد و فقط گفت که قوتوقو نویان عادت داشت که همه وقت از معرکه فاتح بیرون آید و هیچ گاه مزهی هزیمت را نچشیده بود بعد از این شکست بیشتر در کار خود احتیاط خواهد کرد.
در این که چنگیزخان یکی از خونخوارترین و بیرحمترین جهانگشایانی است که تاریخ نام آنان را ضبط کرده شکی نیست، چه به قدری که به امر او خون ریخته و آبادی ویران شده است شاید در هیچ عهد و در ایام لشکرکشی هیچ فاتحی به آن اندازه صدمه و مصیبت روی نداده باشد، به خصوص که چنگیز خیلی کینه کش و سخت کش بوده و برای او قتل عام یک شهر عظیم و نابود ساختن چندین کرور نفوس و کشتار زن و طفل و عاجز به یک اشارهی لب هیچ عظم و اشکالی نداشته، ولی باید اقرار کرد که فتح آن همه ممالک و ادارهی آن سرزمینهای وسیع بدون داشتن هوش و لیاقت و کفایت و کاردانی امکان نمییافته، مخصوصاً نباید تصور کرد که چنگیز از سیاست خالی بوده و فقط به عشق گشودن بلاد و قتل نفوس لشکرکشی میکرده، بلکه باید گفت که چنگیز فاتحی بوده است که برای اجرای مقصود و سیاست از برداشتن موانع و محظورات سرِ راه خود هر نوع سختکشی و صدمه و ویرانی را بدون ذرهای تأمل و احتیاط جایز میشمرده و جز نیل به مراد به هیچ امری دیگر توجه نداشته است. تمام سعی او در ابتدای امر باز کردن راه تجارتی و طریق کاروانی قدیم بین ایران و چین (راه ابریشم) بوده و برانداختن اقوام اویغور و قراختای و نایمان و تاتار را که مانع رفت و آمد کاروانها و موجب نا امنی راهها شده بودند به همین نیت اقدام کرده و وقتی که با ممالک خوارزمشاهی هم سرحد شده نسبت به سلطان محمد شرایط ادب و احترام را رعایت نموده، ولی اقدام پادشاه در برانداختن دولت قراختایی و شکستن سدّی که بین ممالک اسلامی و خاک اقوام تاتار و مغول وجود داشت و غرور و عجب و سوء رفتار او با فرستادگان چنگیز و خیال تسخیر چین و غیره موجب تحریک غضب خان مغول را فراهم کرده و هجوم او را به ممالک اسلامی باعث گردیده است.
نسبت عدلی که بعضی مورخین بی غرض معاصر چنگیز به او دادهاند با این که در نظر اول عجیب میآید دور از حقیقت نیست. چنگیزخان یک نفر بیابانگرد بی غرضی بوده است که برای غلبه بر اقوام و قبایلی که همه همجنس او محسوب میشده و در خونخواری و بی رحمی نیز از او سلیمتر نبودهاند، وسیلهای دیگر جز قتل عام و حکم شمشیر نداشته و این طریقهای بوده است که آن را جمیع همسایگان او در حق هم اجرا میکردند. کشتار بی نظیر سلطان محمد خوارزمشاه از مردم سمرقند در سال 609 و تعرض لشکریان پدر او به مردم عراق در سال 590 و قتل و غارت تفلیس در 623 به دست پسر او جلالالدین منکبرنی از همین قبیل بوده و در شناعت با طرز کشتار و رفتارِ مغول فرقی نداشته است. چنگیزخان در کشتارهای جمعی و قتل عامها مثل یک نفر میرغضبِ بی عاطفهی مأمور اجرای حکم میکرده و بین فقیر و غنی و خرد و بزرگ و مرد و زن و مسلم و غیر مسلم فرقی نمیگذاشته و در این عمل زشت هم از طریق عدالت و بی طرفی انحراف نمیجسته است، مخصوصاً شخص او برخلاف چند نفر از فرزندان خود و بعضی دیگر از کشورگشایان (از قبیل تیمور و نادر) در کشتار نفوس نیز خودداری و خونسردی را به حد کمال میرسانده و هیچ وقت بر اثر غلبهی خشم و غضب به پارهای حرکات فضیح از قبیل درآوردن چشم اسرا و بریدن گوش و بینی و ساختن کلّه مناره دست نزده است.
بعضی مورخین چنگیز را به رئیس قبایل هُنْ یعنی آتیلا و هجومِ لشکریان او را به طوفان یا سیلی تشبیه و ایلغار مغول را در حکم مهاجرت دستهای از صحراگردان گرفتهاند. تهیّات چنگیز برای حمله به ممالک خوارزمشاهی و احتیاط و تدبیر او در کارهای لشکرکشی و داشتن نظامی مضبوط و استفاده از مشاورین و مردم خبره و راهنمایان و حرکت لشکرها بر طبق نقشهای صحیح تشبیه فوق را کاملاً تأیید مینماید و میفهماند که در لشکرکشی چنگیز همهی امور از روی دستوری درست و موافق روش و نظمی کامل انجام میگرفتهاند. درازای عمر چنگیز و از دست ندادن هیچ یک از قوای جسمانی و عقلانی تا دمِ مرگ نیز دلیل صحّتِ مزاج او و رعایت اعتدال در زندگانی و عیش و نوش است. چند نفر از اخلاف چنگیز مانند جغتای و اوگدای و گیوک پس از حَشْر با متمدنین بلاد مغلوبه و اقامت در شهر دستخوش عشرت و نشاط و مزخرفات زندگی شده و غالب ایام را به مستی و سستی گذراندهاند، در صورتی که چنگیز دست از سادگی بدویت نشسته و از شیفتگی مغول به شراب متوحش شده و چندین بار ایشان را در قبول این عادات به سختی ملامت کرده. خوف او در دل لشکر بی نهایت بود و همه او را بر خود سرور معظم و حکم او را حکم آسمانی میشمردند و معتقد بودند که جز او نباید در سراسر زمین حکمروای دیگری وجود داشته باشد. نافرمانی نسبت به چنگیز و سرپیچی از حکم او به منزلهی ارتکاب گناهی عظیم بود چه به عقیدهی مغول فرمان خان از آسمان میآمد و طغیان بر او حکم طغیان بر خدا داشت. کشتن فردی از خاندانِ خان نیز در همین حکم بود. زیر و زبر کردن نیشابور از طرف مغول پس از قتل تغاجار داماد چنگیز و ریشه کن کردن بامیان بر اثر کشته شدن موتوجن پسر جغتای از روی همین عقیده بود.
چنگیزخان در عدل چنان بود که در تمام لشکرگاه هیچ کس را امکان نبودی که تازیانهی افتاده از راه برگرفتی جز مالک آن را و دروغ و دزدی در میان لشکر او خود کس نشان ندادی و هر عورت که در تمام خراسان و زمین عجم بگرفتندی، اگر او را شوهر بودی هیچ آفریده بدو تعلّق نکردی و اگر کافری را بر عورتی نظر بودی که شوهر داشتی شوهر آن عورت را بکشتی آن گاه بدو تعلّق کردی، و دروغ امکان نبودی که هیچ کس بگوید و این معنی روشن است. در شهور سنهی 618 کاتب این طبقات منهاج سراج را که از تمران به طرف غور باز آمده شد در قلعهی سغکه که آن را خول مانی گویند ملک حسامالدین حسن عبدالملک را دیده آمد، ناگاه برادرش ملک تاجالدین حبشی عبدالملک که او را خسرو غور لقب داده بودند از طرف طالقان به اجازت چنگیز به غور باز آمد. این حکایت از وی سماع افتاد. او گفت: وقتی ما از نزدیک چنگیزخان بیرون آمدیم و در خرگاهی نشستیم اُقلان چربی (حاجب) که من با او آمده بودم با چند نوین (شاهزاده و امیر) دیگر حاضر بودیم و بزرگترین آن همه، اقلان چربی بود، دو مغل را بیاوردند که دوش به وقت یتاق گِرد بر گِرد لشکر هر دو در خواب شده بود، اقلان چربی گفت: ایشان را کدام مغل آورده است. آن مغل که ایشان را آورده بود آواز داد که من آوردهام، گفت گناه ایشان چه بود. بازگوی. گفت: ایشان هردو بر پشت اسب بودند. من میگشتم و تفحصّ یتاقیان میکردم بدیشان رسیدم. ایشان را در خواب دیدم. تازیانه بر سر اسب ایشان زدم که شما گناهکار شدید که در خوابید و بگذشتم. امروز ایشان را حاضر کردم. اقلان روی بدان دو مغل کرد که شما در خواب بودید و هر دو مغل اقرار کردند که بودیم. فرمان داد که یکی را بکشتند و سر او را در جعد دیگری بندند و گِرد تمام شهر بگردانند. آن گاه دیگری را بکشتند. ایشان همه خدمت کردند و در حال آن فرمان به جا آوردند. من در تعجب بماندم. اقلان چربی را گفتم که گواه و حجّت آن مغل را نبود چون میدانستند جزای ایشان کشتن خواهد بود. اقلان چربی گفت: چرا عجب میآید تو را، شما تازیکانید، چنان کنید و دروغ گویید. مغل اگر هزار جان در سرِ آن شود کشتن اختیار کنند و دروغ نگویند که دروغ گفتن کارتان باشد یعنی تازیکان، از این چیزهاست که خدای تعالی بلای ما بر شما فرستاده است.»[1]
[1] - تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، عباس اقبال آشتیانی، انتشارات امیرکبیر، چاپ ششم، 1365، صص 70 تا 74
2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 71
«بعضی از متخصصان که زندگینامهی چنگیز را به رشتهی تحریر درآوردهاند، با توجه به سرنوشت استثنایی او در دورهی کودکی، سعی کردهاند روحیات تموچینِ جوان و عواملی را که موجب پیدایش خُلقیات چنگیزخان شده را حدس بزنند. فراموش نمیتوان کرد که تموچین در میان شمنها بزرگ شده بود که به عقیدهی آنها ارادهی انسان عمیقاً قابل تربیت است و با تمرینهای روزانه و احتمالاً عبادات و مجاهدتهای خاص میتوان بر قدرت و صلابت ارادهی خود افزود و از این رهگذر، نیروهای طبیعی و حتی امکانات احتمالی فوق طبیعت را نیز به اختیار خود درآورد. شمنهای بزرگ اغلب ادّعا میکردهاند که سرّ فائق آمدن بر علل طبیعی را در اختیار دارند و حتی در شرایط خاص با ارواح گذشته و آنهایی که سرنوشت آینده را رقم میزنند در ارتباط هستند. احتمالاً تموچین جوان حالت نفسانی خاصی در خود احساس میکرده که از لحاظ او نوید از آیندهی درخشانی که در انتظار او بوده، میداده است. گویی او به نحوی آگاهی داشته است که رهبر بزرگی خواهد شد، زیرا خود او نیز عمیقاً به آن تمایل داشته است و جز آن به چیز دیگری قادر نبوده است فکر کند. همین ارادهی آهنین تحقق آرزوی او را تضمین میکرده و هر نوع شک و شبهه اضافی را برکنار میزده است. تموچین جوان در نظر خود لامحاله همان چنگیزخان بوده است و او مسلماً سرنوشت نوع دیگری برای خود نمیتوانسته است به تصوّر درآورد. تموچین از همان دوره، اول عادت کرده بود به قلّهی کوههای عریانی برود و در آن جا با ارواح قومی خود ساعتها به راز و نیاز مشغول شود. در آن موقع مغولان اعتقاد داشتهاند که تنکریها، ارواح سماوی که به گردبادها، رعد و برقهای کائنات و بر کلّ تغییرات عالم فرمان میدهند، به قلّههای کوههای بلند نیز سر میزنند و احتمالاً میشود در چنین مکانهایی با آنها سخن گفت. تموچین نیز به همان جا میرفته و هر بار به نوبت در چهار سمتِ افق، در حالی که کمربند خود را میگشوده و آن را بر دوش خود میانداخته، به دعا و مناجات مشغول میشده است: ای آسمان بیکران، کام و آرزوی مرا برآور، فرشتگان عالَم اعلی را بر من نازل کن که مددکار من باشند و در زمین مردانی را نزد من بفرست که مرا یاری دهند.
با توجه به حالات روحی تموچین که شاید همچنین موجب قدرت و افزایش همّت او نیز میشده، او توانسته است بعد از قرنها نفاق و ستیز متداول میان طوایفِ مختلفِ صحرانوردان گُبی به نحوی آنها را با هم متحد کند و تحت فرمان خود درآورد. بعضی از محققان این سؤال را مطرح کردهاند که آیا او را باید نوعی «بغدو» یعنی برگزیدهی غیبی دانست و برای یاساهای او جنبهی وحیانی قائل شد یا نه؟ در هر صورت مسلماً قدرت روحی او کمتر از قدرت جسمانی او نبوده است و سرنوشت استثنایی او را نیز همچنین نتیجهی اراده و همّتِ خدشه ناپذیر او میتوان دانست. با این حال نمیتوان به هیچ وجه جنبههای کاربردی و روزانهی یاساهای او را انکار کرد. چنگیز به همهی طوایف فرمان داده بود که تماماً خود را مغول بنامند، چه همین میتوانست علامتی از مشارکت بالفعل آنها از اتحادی باشد که در آن بُرهه از زمان در شرق تکوین یافته بود. این قدرتِ واحد بزرگ و فراگیر جایی برای ضعفهای آنها نمیگذاشت و شاید فقط از این رهگذر بود که موفقیت آتی آنها نیز تضمین میشد.»[1]
[1] - مغولان و سرنوشت فرهنگی ایران، دکتر کریم مجتهدی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1395، ص 31
2 - تاریخ امپراتوری مغول در ایران، علی جلالپور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1404، ص 69