معرفی کوتاه از حکومت آل زیار

سلسله آل زیار

فرمانروایی زیاریان از سال‌های 316 تا 323 هجری قمری برابر با 927 تا 1041 میلادی در مناطقی از شمال و مرکز ایران بوده است. مرکز حکومت آنان ثابت نبوده و در اثر رقابت و مبارزه با حکومت‌های محلی دیگر و حاکمان ترک نژاد جابجا شده است. از مراکز حکومت آنان به شهرهای اصفهان، ری، گرگان و آمل می‌توان اشاره کرد. حکومت آل زیار در مقایسه با آل بویه از قدرت و اعتبار کمتری برخوردار می‌باشند. از ویژگی‌های دیگر حاکمان این خاندان روایت شده است که اغلب آنان افرادی ناسپاس و خونریز بوده‌اند و به همین دلیل از سوی اطرافیان خود از بین رفته‌اند. حاکمان آل زیار عبارتند از مردآویج زیاری، ابوطاهر وشمگیر زیاری، ظهیرالدوله بهستون پسر وشمگیر، فلک‌المعالی منوچهر پسر قابوس، انوشیروان پسر منوچهر، جستان بن انوشیروان و از مشهورترین این خاندان شمس‌المعالی قابوس پسر وشمگیر بوده است. آل زیار سلسله‌ای از شاهان محلی شمال غرب ایران و از دیالمه بودند که در فاصله سده‌ی 4 و 5 هجری در سرزمین‌های گرگان، قومس، تبرستان، دیلم، قزوین، ری، اصفهان و خوزستان فرمانروایی کردند. بنیانگذار آل زیار شخصی به نام مردآویج (مردآویز) از خانواده‌ای گیلانی و پسر وردان شاه گیلی بود که نسب خود را به شاهان ساسانی می‌رسانیدند.

مردآویج در ابتدا به علویان حسنی تبرستان که زیدی مذهب بودند، پیوست و پس از اطروش که رهبر علویان بود قدرت گرفت. او در ابتدا به اسفاربن شیرویه سردار دیلمی خدمت می‌کرد. اسفار نخست با سامانیان همراه بود اما رفته رفته بر آنان شورید و به تدریج بر گرگان، تبرستان، قزوین، ری، قم، کاشان و خراسان مسلط شد. اسفار که فرماندهی سپاه خود را به مردآویج سپرده بود در سال 316 هجری با شورش سربازان تحت فرمانش روبرو شد و در طالقان به قتل رسید. مردآویج از فرصت استفاده کرده و حکومت را به دست گرفت و داعی صغیر علوی را کشت و دامنه‌ی حکومت خود را علاوه بر مازندران و قسمتی از گیلان به شهرهای دیگر گسترش داد. خلیفه عباسی (مقتدر) که خطر را احساس کرده بود سرداری را برای سرکوبی مردآویج گسیل داشت اما مردآویج او را شکست داد و اصفهان و سپس خوزستان نیز به دست آل زیار افتاد. با آن که مردآویج به ملیت ایرانی و دستگاه کهن ساسانی سخت دلبسته بود و در ابتدا خیال حمله به بغداد و براندازی بنی عباس و احیای سلطنت ساسانی را در سر داشت، اما سرانجام مجبور شد تا با خلیفه عباسی وارد مذاکره شود و بپذیرد که در قبال پرداخت 200 هزار دینار به خلیفه، حاکمیت آل زیار از سوی دستگاه خلافت به رسمیت شناخته شود. مردآویج فردی تندخو و بدرفتار بود. وی در سال 323 هجری در اصفهان تخت و تاجی مانند شاهان ساسانی برای خود تهیه کرد و خود را شاهنشاه ایران نامید و جشن باشکوهی ترتیب داد اما در چهار روز پس از جشن یاد شده که به شیوه جشن‌های باستانی ایران برگزار شده بود به دلیل اختلاف بین دیلمیان و غلامان ترک در گرمابه‌ای در اصفهان به دست ترکان کشته شد. پس از کشته شدن وی برادرش ابوطاهر وشمگیر زیاری از طرف اهالی دیلم و گیلان حکومت را به دست گرفت و مرکز حکومت را به ری منتقل کرد. پس از وشمگیر بین دو فرزندش بر سر جانشینی اختلاف افتاد و با درگذشت بهستون در سال 366 هجری در گرگان  حکومت از آن قابوس گردید. قابوس از طرف خلیفه عباسی به شمس‌المعالی ملقب شده بود و دستی در نویسندگی و شاعری داشت؛ اما با این حال خصلت درشت خویی داشت و بر دیگران سخت می‌گرفت و به آسانی فرمان قتل صادر می‌کرد. سپاهیان وی که از تندروی‌های او در عذاب بودند تبانی کرده و بر او شوریدند و در سال 403 هجری کمر به نابودی‌اش بستند و قابوس را در قلعه جناشک در نزدیکی گرگان از میان برداشتند. آخرین فرمانروای زیاریان انوشیروان است که پس از بلوغ در سال 433 هجری امارت را به دست گرفت؛ اما در این هنگام چون حکومت گرگان و تبرستان به دست طغرل سلجوقی افتاده بود آل زیار به ناچار دست نشانده سلجوقیان شدند. انوشیروان در سال 435 هجری درگذشت و پسرش جُستان به جای پدر نشست ولی حکومت واقعی از آن غزنویان و به ویژه متعلق به سلجوقیان بود.[1]

---

[1] - تاریخ مستند ایران باستان، میر حسن ولوی، تهران نشر ماهریس، 1397، برگزیده از صفحات 420 تا 425

2 - نقش زنان دربار در تاریخ ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1403، ص 210

معرفی کوتاه از سیده ملکه خاتون دیلمی

سیده ملکه خاتون دیلمی روایت اول

غلامرضا انصافپور در کتاب قدرت و مقام زن در ادوار تاریخ درباره بخشی از زندگی سیده ملک خاتون چنین می‌نویسد: «همین که فخرالدوله دیلمی در قلعه طبرک ری درگذشت همسر خردمند و سیاستمدار او برای آن که مبادا انتشار مرگ پادشاه موجب اغتشاشاتی شود، قدغن کرد درهای قلعه را تا فرمان ثانوی ببندند تا کسی خبر به خارج نبرد. پس از دفن و کفن شوهر و انجام تشریفات مخصوص با سیاست زیرکانه‌ای خبر مرگ پادشاه را انتشار داد. آن گاه امرای دیلمی و رجال دیگر پایتخت ری به قلعه طبرک آمدند و به ملکه تسلیت گفتند و با این که فخرالدوله برادرزاده‌ها و عموزاده‌های متعددی داشت معذالک نظر به لیاقت سیده ملکه خاتون همه‌ی امرای دیلمی بالاتفاق رأی دادند که مجدالدوله پسر خردسال فخرالدوله اسماً پادشاه شود، ولی زمام امور به دست ملکه باشد. ملکه این پیشنهاد را پذیرفت و از قلعه‌ی طبرک به ری آمد و زمام امور کشور را به دست گرفت و پیش از هر کار به حکام ولایات نامه‌ها نوشت و آنان را به عدل و انصاف و رعایت حال مردم سفارش کرد.

وقتی مجدالدوله به سن رشد رسید بعض رجال و درباریان اطراف او را گرفتند و گفتند شایسته نیست جوانی مانند تو برکنار باشد و زنی سلطنت کند. مجدالدوله به اتفاق رجال و درباریانی که مخالف فرمانبرداری از پادشاه زن بودند شبانگاه ناگهان به حرمسرای سیده ملکه خاتون حمله بردند و او را دستگیر کرده و در قلعه طبرک زندانی ساختند. چندان نگذشت که مجدالدوله در کار سلطنت فرو ماند و کلیه امور کشور که مادرش با کفایت و لیاقت اداره می‌کرد دچار آشفتگی و اختلال گردید. شبی این شاه بانوی دلیر و با شهامت از زندان گریخت و پنهانی با کمند از قلعه فرود آمد و پیاده از ری عازم کردستان شد. در آن جا پس از ملاقاتی که با سران اقوام کرد لشکریانی گرد آورد و روی به ری نهاد. مجدالدوله با سپاهی گران به جنگ مادر خود شتافت و با او نزدیک ری مصاف داد و سرانجام پس از جنگ سختی سیده خاتون، مجدالدوله و رجال و درباریان مخالف خود را شکست داد و مجدداً زمام پادشاهی کشور را به دست گرفت. او از کلیه‌ی خصال عالی انسانی بهره وافی داشت و همچون همه‌ی زنان نیک سیرت و خوش قلب و با عاطفه بود. پس از فرونشاندن فتنه‌هایی که در مدت زمامداری مجدالدوله به وجود آمده بود همه‌ی خیانتکاران به خود را بخشید و آن‌ها را مورد مهر و نوازش قرار داد. آن گاه برای پیشرفت عمران و آبادی کشور برنامه‌هایی طرح کرد. چنان که چند سالی نگذشت که رفاه و امنیت از دست رفته‌ی سابق را به مملکت باز گرداند و تجارت را رونق داد و زندگی مردم را بهبود بخشید. شاه بانوی دیلمی برای رسیدگی به وضع مردم پنج روز از هفته را به بار عام تخصیص داد و در این روزها به داد مردم رسیدگی می‌کرد تا اگر ظلمی بر کسی شده شخصاً آن را بگرداند. او برای اطلاع از مشکلات مردم سراسر کشور گاهگاه به ایالات و ولایات سفر می‌کرد و از اوضاع هر سامان بازرسی به عمل می‌آورد. او در امور نظامی و جنگی سرآمد مردم روزگار خود بود. شخصاً زمام و سررشته‌ی سپاهیان کشور را تحت کنترل و در ید اقتدار داشت. حسن سیاست شاه بانو خاتون تا آن جا در بهبود کلیه شؤن کشور پیشرفت که اجحاف و تعدی از سراسر کشور رخت بربست. در این موقع سلطان محمود غزنوی که در جهانگیری شهره آفاق بود و بر نواحی خراسان و افغانستان و هندوستان حکومت می‌کرد قصد مملکت او نمود.

شاه بانو خاتون دیلمی با سیاست مدبرانه و در عین حال شجاعانه‌ای جواب محمود گفت و او را که خلیفه‌ی عالم اسلام از هیبتش به آیه «اصحاب فیل قرآن» متوسل می‌شد از قدرت جنگی خود بیم داد و آن نامه تاریخی خردمندانه را به او نوشت. «...... مانعی ندارد که تو به جنگ من بیایی، چون اگر ترا شکست بدهم این ننگ در دودمان تو خواهد ماند که به جنگ بیوه زنی رفتی و از او شکست خوردی و هرگاه تو مرا شکست بدهی باز هم برای تو افتخاری ندارد چه بیوه زنی را مغلوب ساخته‌ای و بدین تدبیر او کشور ایران و ملتی را که یک زبان و یک نژاد و یک دین داشتند با چنین شجاعت و شهامت اخلاقی از جنگی عظیم و برادرکشی نجات داد. این شاه بانو سی و دو سال با اقتدار تمام و به عدل و درستی که کمتر از عهده پادشاهان مرد برمی‌آمد بر قسمت مهمی از ایران بزرگ آن روز سلطنت کرد و پس از 80 سال زندگی پر افتخار و دادگسترانه جهان را بدرود گفت. مقبره این شاه بانوی خردمند و عادل که به نامش سید ملک خاتون شهرت دارد در مشرق تهران واقع است و هنوز مردم حق شناس ایران به پاس خاطره خوش پادشاهی انسانی این زن پاک نهاد به زیارت مرقد او می‌روند به امید حاجت‌هایی که در زمان حیاتش در پنج روز بار عام هر هفته برمی‌آورد، باز برای رفع حوایج و مشکلات زندگی خود به او متوسل می‌شوند.»[1]

 روایت دوم

«سیده ملکه خاتون همسر فخرالدوله دیلمی و مادر مجدالدوله دیلمی که نام واقعی‌اش شیرین و دختر یکی از سپهبدان تپورستان به نام شروین بود. او یکی از چهره‌های درخشانی است که با درخشش در تاریخ ایران، شایستگی و لیاقت زنان را در امر سیاست و تدبیر ملک به خوبی نشان داده است. سیده خاتون پس از آن که همسرش فخرالدوله در قلعه‌ی «توبروک» ری چشم از زندگی فروبست برای آن که خبر مرگ پادشاه آشوبی به وجود نیاورد فرمان داد تا درهای قلعه را فرو بندند و آن گاه پس از کفن و دفن شوهر با سیاستی شایسته‌ی تحسین خبر مرگ پادشاه را انتشار داد. پس از مدت کوتاهی به خواست امرای کشور به سبب کفایت سیاسی و اعتبار و خوشنامی اجتماعی از آن جا که پسرش مجدالدوله بیش از چهار سال نداشت زمام امور را به دست گرفت.از قلعه‌ی «توبروک» به ری رفت و به گونه‌ای رسمی کار خطیر خود را آغاز کرد. او که گه گاه ام‌الملوک هم خوانده می‌شد نخست به حکام ولایات نامه‌هایی نوشت و آنان را به عدل و انصاف دعوت کرد و از آنان خواست که بیش از هر چیز به حقوق انسانی مردم توجه کنند. از آن پس با آن که نه تنها از سوی پسران خویش که سرکش و نافرمان بودند به سختی تهدید می‌شد پیوسته در خطر حملات داخلی قرار داشت، بلکه از سوی دو دشمن زورمند و قوی پنجه یعنی سلطان محمود غزنوی و قابوس وشمگیر زیاری و همچنین پسرش ملک‌المعالی نیز آسیب‌های بسیاری را متحمل شد، توانست تعادل حکومت خود را حفظ کرده و با عقل و درایت به حکمروایی خود ادامه بدهد. نامه‌ی تاریخی این شاه بانوی دیلمی به سلطان محمود به هنگام احساس خطر از سوی آن پادشاه در تمامی تاریخ نامه‌ها چنین به ثبت رسیده است. اگر با من جنگ کرده و حکومت ری را به دست آوری پیرزنی را شکست داده‌ای ولی اگر از من شکست بخوری تا آخر دنیا خواهند گفت که از پیرزنی شکست خورده‌ای.

می‌گویند سلطان محمود پس از خواندن آن نامه چنان دگرگون شد که نه تنها از حمله به ری دست برداشت بلکه از آن پس در شمار دوستان سیده خاتون نیز درآمد و پیوسته او را گرامی می‌داشت. اما پس از آن که مجدالوله پسر سیده خاتون به سن رشد رسید به سبب تحریکات درباریانی که با سیده خاتون سر دشمنی داشتند شبانگاهی به حرمسرای مادر حمله برد و او را دستگیر کرده و در قلعه‌ی «توبروک» زندانی کرد اما عمر قدرت او بسیار کوتاه بود و از آن جا که بدون راهنمایی‌های مادر توان ادامه حکومت را نداشت در کار ملک و ملت اختلالات بی شمار بروز کرد و او را به آشفتگی‌های بسیار روبرو ساخت. در این هنگام سیده بانو شبی عیّار وار از قلعه گریخت و پیاده از ری به کردستان رفت و در آن جا پس از دیدار با سران چند قبیله لشکری فراهم آورد و باری دیگر روی به ری نهاد. از آن پس بین سپاهیان مادر و سر جنگ شدیدی درگرفت که به شکست پسر انجامید و سیده ملکه خاتون باری دیگر زمام حکومت ری را به دست گرفت اما از گناه یاران پسرش درگذشت و آنان را بخشید. او هفته‌ای پنج روز از اوقات خود را در دربار به رسیدگی شکایات مردم می‌گذراند و گاه گاه نیز به شهرها و دهات سفر می‌کرد تا از نزدیک مشکلات مردم را مورد بررسی قرار دهد. از این روی در زمان حکومت او امور شهر ری و حومه به بهبودی کامل می‌گذشت و دیگر از ظلم و بیدادگری نشانه‌هایی در هیچ کجا دیده نمی‌شد. سیده ملکه خاتون سی و دو سال تمام بر بخش مهمی از ایران زمین با قدرت تمام فرمان راند و بهترین دلیل بر عقل و تدبیر او این که پس از مرگش مجدالدوله چنان آشوبی در ری به وجود آورد که سلطان محمود به آسانی ری را تسخیر کرده و مجدالدوله را نیز دستگیر ساخت. آرامگاه سید ملکه خاتون که در شرق تهران قرار دارد زیادتگاه عمومی است که از دیرباز مردم نیازمند را به سوی خود جلب کرده است.»[2]

---

[1] - قدرت و مقام زن در ادوار تاریخ، غلامرضا انصاف‌پور، 1346، شرکت نسبی کانون کتاب، صص 122 و 123

[2] - زن از کتیبه تا تاریخ، دانشنامه زنان فرهنگساز ایران و جهان، پوران فرخ زاد، تهران زریاب، 1378، جلد دوم، ص 1093

3 - نقش زنان دربار در تاریخ ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1403، 208 

ازدواج سیاسی عضدالدوله دیلمی

سلاطین ایران بعد از اسلام همواره سعی داشته‌اند که در زمان خلفای عباسی مشروعیت مذهبی را با ارتباط با خلیفه و سپس مشروعیت تاریخی خود را با انتساب به شاهان باستانی به دست آوردند. یکی از روش‌های ارتباط با خلفا از طریق ازدواج بوده است چنان که درباره عضدالملک دیلمی آمده است که «در سال 369 ه.ق عضدالدوله این طور اندیشید که میان او و خلیفه وصلتی واقع شود و به این منظور دختر بزرگ خود را (شاهناز، شاهباز، شاه زنان) به ازدواج خلیفه درآورد. عقد زناشویی در حضور اعیان و قضات دربار خلافت وقوع یافت و کابین را یکصد هزار دینار قرار دادند. قصد عضدالدوله این بود که از دخترش در نتیجه‌ی این ازدواج پسری متولد شود و این پسر ولیعهد باشد و در نتیجه پادشاهی و خلافت هردو به دیلمیان انتقال یابد.

هلال صابی گوید که قاضی محسن بن علی هنگام وقوع عقد خطبه‌ی نکاح را خواند. در شب یازدهم جمادی الآخر سال 370 عروس را با جهیزیه بسیار از مال و جامه و ظرف و فرش به خانه داماد بردند. خلیفه که ظاهراً قصد عضدالدوله را دریافته بود از آن بیم داشت که مبادا فرزندی از او به وجود آید و در نتیجه دیلم بر خلافت چیره شوند، از این جهت با این که به آن دختر سخت علاقه داشت به او نزدیک نشد و برای این که مبادا در حال مستی به او نزدیک شود در هنگام میگساری در اطاق دختر را قفل می‌کرد و کلید را به خادمان خود می‌داد و می‌گفت اگر در حال مستی کلید را از شما خواستم، ندهید. چون مست می‌شد قدرت خودداری در او باقی نمی‌ماند به در اطاق می‌آمد و دستور باز کردن آن را می‌داد و تهدید می‌کرد، اما خادمان از او نمی‌پذیرفتند و از محل کلید اظهار بی اطلاعی می‌کردند تا خلیفه منصرف می‌شد. عضدالدوله چون دید مقصودش حاصل نمی‌شود به ابو علی تنوخی دستور داد تا نزد خلیفه برود و از قول مادر دختر در این زمینه با او سخن گوید. قاضی اطاعت کرد، لیکن چون به خانه رفت خود را به بیماری زد. عضدالدوله دانست که او تمارض کرده تا نزد خلیفه نرود. از این روی بر وی خشم گرفت و دستور داد از خانه بیرون نیاید تا وفات عضدالدوله به همین حال باقی بود. دختر عضدالدوله در سال 386 بی آن که فرزند از او متولد شده باشد از دنیا رفت و اموال وی به برادرش بهاءالدوله رسید.»[1]

---

[1] - به زیر مقنعه، (بررسی جایگاه زن ایرانی از قرن اول هجری تا عصر صفوی)، بنفشه حجازی، چاپ اول، 1376، نشر علم، صص 84 و 85

2 - نقش زنان دربار در تاریخ ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1403، ص 205

معرفی کوتاه از حکومت آل بویه (دیلمیان)

آل بویه (دیلمیان)

دیلمیان یا آل بویه از سال 320 تا 447 هجری قمری برابر 932 تا 1055 میلادی در محدوده‌ی جغرافیایی ری، گیلان، همدان، خوزستان، کرمان و فارس حکومت داشتند. مرکز حکومت آنان در جایی ثابت نبوده و بر اساس وضعیت سیاسی و قدرت سه برادر در شهرهای شیراز، اصفهان، کرمان، ری و بغداد تغییر یافته است. فرمانروایان حکومت آل بویه عبارتند از عمادالدوله ابوالحسن علی بن بابویه، عضدالدوله ابوشجاع فنا خسرو، شرف‌الدین ابوالفوارس شیرزیل، صمصام‌الدوله ابوکالیجار مرزبان، بهاءالدوله ابونصر، سلطان الدوله ابو شجاع، ابوکالیجار مرزبان، ملک رحیم ابونصر.

پس از سستی و فترتی که ساختار خلافت عباسیان را فرا گرفت موجب ظهور سلسله‌های محلی در ایران گردید. در شکل گیری این سلسله‌ها منطقه شمال ایران از ویژگی‌های ممتاز و به خصوص جغرافیایی برخوردار بود. این ناحیه تا زمان عباسیان دور از تصرف خلفا باقی مانده بود و کم کم با نفوذ شیعه و همچنین مخالفان فراری از موقعیت سیاسی مهم برخوردار شد. از آن جا که فرهنگ شیعی در شمال ایران استقرار یافته بود و همزمان با این ایام در نواحی شرق حکومت‌های محلی دیگر پدید آمده بودند، خلفای عباسی به خاطر تضعیف و مقابله با آن‌ها شیوه‌ی تفرقه و استفاده از نیروهای محلی را بر علیه آنان انتخاب کردند. در نتیجه‌ی این تحولات علاوه بر ظهور حکومت‌های متنوع شاهد رقابت و مبارزه آنان برای جلب رضایت خلفای عباسی با حاکمان شیعی شمال ایران می‌باشیم. از جمله سلسله‌ی مهمی که هم زمان با ظهور سامانیان پا به عرصه وجود گذاشت دیالمه یا دیلمیان از آل بویه بودند. حکومت آن‌ها برخاسته از همت و یگانگی سه برادر به نام‌های علی، حسن و احمد بویه ماهیگیر بود. بویه در ابتدا فردی تنگدست بود و از راه ماهیگیری امرار معاش می‌کرد، بعدها به خدمت ماکان سردار امیر نصر سامانی درآمد و پس از مرگ وی در سپاه مردآمیج زیاری خدمت کرد. بویه دارای سه پسر به نام‌های علی و حسن و احمد بود و برآمدن آل بویه پس از آن بود که مردآویج تصمیم گرفت علی بویه را بر فرمانروایی کرج ابودُلَف (شهری میان همدان و اصفهان که محل دقیق آن معلوم نیست) منصوب کند. از سه برادر بویه‌ای علی در فارس، حسن در آذربایجان و احمد در کرمان حکومت می‌کردند. قدرت علی فزونی گرفت و در 321 هجری اصفهان، ری، کاشان و کرمان را تسخیر کرد و سپس در 322 هجری فارس و خوزستان را نیز گرفت. مقارن این ایام دستگاه خلافت عباسی در ضعف و سستی به سر می‌برد، از این رو غلامان ترک در کارهای حکومت دخالت می‌کردند. احمد بویه در سال 334 هجری شرایط حمله به بغداد را مهیا یافت و بی درنگ بغداد را به محاصره درآورد و نهایتاً  شهر را تسخیر و المستکفی بالله را برکنار کرد و به چشمانش میل کشید و المطیع لله را بر کرسی خلافت نشاند. خلیفه‌ی وقت در مقابل قدرت آل بویه مقاومتی نداشت و حکومت آنان را به رسمیت شناخت و آنان را به لقب‌های علی به عمادالدوله، حسن به رکن‌الدوله و احمد به معزالدوله مفتخر ساخت.

برای آن که تصویری بهتر از حدود جغرافیایی حکومت آل بویه دز ذهن شکل گیرد به گستره‌ی فعالیت آنان با حکومت غیر متمرکز اشاره می‌گردد. دیالمه‌ی فارس که در رأس آن علی بن بویه و بنیان گذار سلسله قرار داشت. علی پس از سال‌ها فرمانروایی به سال 338 هجری در شیراز درگذشت و در استخر فارس به خاک سپرده شد. بعد از وی برادرزاده‌اش به نام پناه خسرو به دلیل نداشتن فرزند جانشین علی شد. پناه خسرو با لقبی که خلیفه به او داده بود به نام عضدالدوله دیلمی مشهور است. اوج عظمت آل بویه در زمان ایشان می‌باشد و خدمات عمرانی زیاد انجام داد. عضدالدوله به فرهنگ و معماری ایران باستان نیز علاقه‌‌مند بود. پس از درگذشت عضدالدوله که به ناگهانی در سن 47 سالگی صورت گرفت بزرگان آل بویه در بغداد فرزندش ابوکالیجار مرزبان را که صمصام‌الدوله لقب داشت به حکومت انتخاب کردند، شرف‌الدین پیش دستی کرد و بر فارس چیره شد و خود را شاه آل بویه خواند. شرف‌الدین مشهور به شیردل و ابوالفوارس بوده است. آخرین حکمران دیلمیان فارس شخصی به نام ابو نصر پیروز خسرو با لقب ملک رحیم بود. او در ابتدای امارت با مخالفت برادران خود مواجه شد و این درگیری‌ها آل بویه را به ضعف کشاند. در این میان ارسلان مظفر بساسیری که یکی از سران برجسته نظامی در دستگاه ال بویه بود در بغداد شورش کرد و خلیف را زندانی و به نفع شیعیان مصر خطبه خواند. از این رو خلیفه عباسی به طور پنهانی خواستار طغرل سلجوق به بغداد شد و سرانجام در جنگی بساسیری و ملک رحیم به اسارت طغرل درآمدند. ملک رحیم آخرین فرد از خاندان دیالمه فارس بود که بر تخت سلطنت بغداد نشسته بود که سرانجام در زندان تبرک ری فوت کرد.

بخشی دیگر از حکومت دیلمیان مربوط به دیالمه عراق شامل خوزستان و کرمان است. با کشته شدن مردآویج زیاری به دست غلامان ترک خود، عمادالدوله و برادرش رکن‌الدوله در شیراز و اصفهان جای پای خود را محکم کردند و تصمیم گرفتند تا برادر کوچکترشان احمد را به کرمان گسیل دارند. احمد بن بویه کرمان و اطرافش را به زیر فرمان خود درآورد. احمد در سال 334 هجری تصمیم گرفت که با کمک قوای عمادالدوله به بغداد حمله کند و موفق نیز شد. از این پس نقش سکه‌ها نیز به دستور خلیفه به نام برادران آل بویه منقوش شد. بخش دیگر این خاندان مربوط به آل بویه در همدان و ری و اصفهان می‌باشد. در سال‌هایی که آل بویه قدرت را دست گرفتند حکومت‌های موازی دیگر در سراسر سرزمین‌های اسلامی در تدارک و استحکام قدرت خود بودند. آل بویه دیلمی در فارس و ری و اصفهان و سپس در عراق و خوزستان و سامانیان در خراسان، فاطمیان در تونس، مراکش و سپس در مصر و قرمطیان در بحرین و یمامه و حمدانیان در موصل و دیاربکر و اخشیدیان در شام بر علیه خلافت عباسی اقدام کردند و دیگر چیزی جز نام از عباسیان باقی نمانده بود.[1]

---

[1] - تاریخ مستند ایران باستان، میر حسن ولوی، تهران نشر ماهریس، 1397، برگرفته از صفحات 393 تا 428

2 - نقش زنان دربار در تاریخ ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1403، ص 204

معرفی کوتاه از حکومت سامانیان

سامانیان

حکومت سامانیان با مرکزیت شهرهای بخارا و سمرقند و قلمرو خراسان، سیستان، کرمان، گرگان، تبرستان، اصفهان، ری و ماوراءالنهر از سال 279 تا 379 هجری قمری برابر با 892 تا 998 میلادی بود. فرمانروایان حاکم بر دولت سامانیان عبارت بودند از: سامان خدا، اسد بن سامان، یحیی بن سامان، نصربن احمد، اسماعیل بن احمد (امیر ماضی)، احمد بن اسماعیل (امیر شهید)، نصربن احمد (امیر سعید)، نوح بن نصر (امیر حمید)، عبدالملک بن نوح (امیر رشید)، منصوربن نوح (امیر سدید)، نوح بن منصور (امیر رضا)، منصوربن نوح دوم، عبدالملک بن نوح دوم، اسماعیل منتصر.

سامانیان نام سلسله‌ای از حاکمان ایرانی است که در بخش‌های بزرگی از کشور و به خصوص خراسان بزرگ و ماورائ‌النهر به مدت بیش از یک قرن فرمانروایی داشتند. سامانیان بعد از طاهریان و صفاریان سومین حکومت محلی و مقتدر ایرانی است که برای احراز هویت و استقلال خود در برابر دستگاه خلافت عباسی شکل گرفت. آنان تلاش کردند که ضمن حفظ استقلال و پیشبرد فرهنگ بومی خود هرگز در عرض دستگاه خلافت قرار نگرفته و با آن‌ها به طور مستقیم درگیر نشوند. اصل و نسب سامانیان از خاندانی ایرانی تبار و از روستایی به نام سامان از نواحی بلخ و سمرقند بود. آنان نسب خود را به بهرام چوبین (گفته شده که بهرام دارای قدی بلند و لاغر بوده و به این نام مشهور شده است.) می‌رساندند. جد سامانیان «خدات = شاه» نام داشت که در اواخر حکومت بنی امیه اسلام آورده بود. آن‌ها در ابتدا دینی زرتشتی داشتند و حکومت کوچک منطقه‌ای را اداره می‌کردند و به همین جهت به «سامان خدات = صاحب و شاه قریه سامان» مشهور بودند. در زمان خلافت مأمون، اسد پسر سامان خدات که از دهگانان بود، وابسته‌ی دستگاه حکومتی خراسان شد و از پی آن در سال 204 هجری به هر یک از پسران اسد حکومتی محلی در خراسان رسید که یکی از آن‌ها احمد نام داشت. احمد به نوبه خود چند پسر داشت که در اواخر عمر یعنی در 250 هجری حکومت سمرقند و فرغانه (Farghana) به پسر بزرگش نصر رسید. وی بر اثر لیاقت در نزد خلیفه عباسی جایگاهی بلند یافت و از این رو امارت همه شهرهای بالا رودان به او واگذار شد و نصر نیز برادرش اسماعیل را به حکومت خراسان گماشت.

پس از چندی میان نصر و اسماعیل کدورتی رخ داد و کار به جنگ کشید و چون نصر شکست خورد اسماعیل حرمت برادر را نگاه داشت. بعد از آن که نصر درگذشت اسماعیل که بنیان گذار واقعی سامانیان شمرده می‌شود، سمرقند را نیز به حوزه فرمانروایی خود افزود و شاه همه‌ی بالا رودان شد. یکی از عوامل رشد سریع سامانیان مربوط به سیاست خلفای عباسی است که قدرت تازه نفس سامانیان را در برابر نفوذ صفاریان یافتند. جنگ و نبرد صفاریان و سامانیان چیزی جز نظر مساعد و تشویق پنهانی خلیفه نبود که خواهان مبارزه با نیروهای مستقل ایرانی از طریق نیروهای جدید بودند. از ویژگی مهم امیران سامانی در رموز کشورداری و شیوه حکومت آنان از راه عدل و انصاف در سرلوحه کارشان می‌باشد. توجه ویژه آنان به دانشمندانی چون ابن سینا و اهل علم و ادب مانند رودکی باعث گسترش زبان فارسی گردید. از مهمترین عوامل فروپاشی سامانیان به دو عامل درونی و فساد دربار که از دوران نوح بن نصر و نفوذ فرماندهان ترک و همچنین برآمدن رقیب تازه نفس و قدرتمند آل بویه و حملات ایلک خانیان می‌توان اشاره داشت. در این میان نقش آلپتکین در فروپاشی سامانیان مهم بود. آلپتکین یکی از غلام افسران ترک تبار در نزد سامانیان بود که ابتدا با سمت سپهسالاری در خراسان خدمت می‌کرد. چون عبدالملک بن نوح درگذشت آلپتکین فرصت یافت تا در حدود هندوستان تاخت و تازی کرده و به جنگ غیر مسلمانان برود. در مسیر عبور ناگزیر شد از غزنه بگذرد و هنگامی که حاکم غزنه اجازه عبور به او نداد پس از چهار ماه محاصره شهر غزنه را تصرف کرد. امیر منصور بن نوح سامانی به ناچار برای او منشور امارت فرستاد و این آغاز برآمدن غزنویان بود.»[1]

---

[1] - تاریخ مستند ایران باستان، میر حسن ولوی، تهران نشر ماهریس، 1397، گزیده‌ای از صفحات 360 تا 366

2 - نقش زنان دربار در تاریخ ایران، علی جلال‌پور، انتشارات گفتمان اندیشه معاصر، 1403، 203